Mintirho ya maphorisa
Ya
Ndzima ya
Ku khoma
Timfanelo ta ximunhu na vuphorisa: Nkandziyiso wo sungula: 1999
Ndzima ya 2 p1
LETI NGA NDZENI
KU KHOMA
NONGONOKO WA DYONDZO
SWIKONGOMELO
XANA I NCINI XIKONGOMELO XO KHOMA
NDLELA YO KHOMA MUNHU
TIMFANELO TA MUNHU LOYI A NGA KHOMIWA
SWIPIMELO SWA TIMFANELO
KU TIRHISA MATIMBA LOKO KU KHOMIWA MUNHU
XANA VATIRHELA MFUMO VA MAPHORISA VA NGA BALESELA MUEHLEKETELERIWA LOYI A NGA EKU BALEKENI
KU TIRHISA MATIMBA KU SECHA MUNHU LOYI A NGA KHOMIWA
VHIDIYO YA MAKHOMELE YA MUNHU
NKOMISO/SWIVUTISO
KU TIRHA KU NGA RI HI KU TUMBELA
PHOSTA YA TIMFANELO TA VANHU LAVA KHOMIWEKE
MATHERIYALI YA XIHLOVO NA LESWI FANELEKE KU HLAYIWA LESWI BUMABUMERIWEKA
Timfanelo ta ximunhu na vuphorisa: Nkandziyiso wo sungula: 1999
KU KHOMA VANHU
WA TIMINETE
PULANI YA DYONDZO
LETI NGA ENDZENI SWILO LESWI ENDLIWAKA KARHI
swikongomelo Nghingiriko wa 2.1 2 wa timinete
Hlaya Swikongomelo
Xana hi xihi xikongomelo nghingiriko wa 2.2
xo khoma munhu mintlawa ya Baz 10 ra timinete
Leswi munhu a khomisiwaka Nghingiriko wa 2.3
Timfanelo ta munhu loyi Nghingiriko wa 2.4 20 wa timinete a khomiwaka Mbhurisano
Swipimelo swa timfanelo Nghingiriko wa 2.5 15 wa timinete ta munhu loyi a khomiwaka mintlawa ya Baz
Ku tirhisa matimba ku khoma munhu
Milawu ya loko ku Nghingiriko wa 2.6 10 wa timinete tirhisiwa matimba loko mbhurisano ku khomiwa munhu
Swilo leswi faneleke ku tekeriwa enhlokweni loko ku karhi ku khomiwa munhu
Endzhaku ka ku tirhisa matimba tikhoto ti nga ha kambela swilo swa mune
Xana vatirhela mfumo Nghingiriko wa 2.7 15 wa timinete va maphorisa va nga Mbhurisano balesela rini muehleketeriwa loyi a nga eku balekeni?
Ku tirhisa matimba ku Nghingiriko wa 2.8 10 wa timinete khoma munhu Vhidiyo
Vhidiyo ya makhomele Nghingiriko wa 2.9 3 wa timinete ya munhu swivutiso/mbhurisano
Nkomiso/Swivutiso
Swikongomelo
Endzhaku ka ku heta Ndzima leyi mudyondzi u fanele ku kota ku kombisa ku twisisa na nhlonipho-
Mfanelo ya ntshunxeko;
Timfanelo ta munhu loyi a nga khomiwa na nhlayiseko wa vanhu
Ndlela leyinene ya makhomele na
Matirhele yo twala ya matimba loko ku khomiwa munhu
Hi ku tirhisa mintlawa na mintlawa ya baz.
XANA HI XIHI XIKONGOMELO
XO KHOMA MUNHU KE?
Ku khoma i endlelo ra nawu ra leswaku muhehliwa a tivonakarisa ehubyeni ya nawu. Mubohiwa u tekiwa a nga ri na nandzu ku kala a voniwa nandzu. hikokwalaho ka swona mubohiwa un?wana ni un?wana u fanele ku khomiwa hi vumunhu naswona hi ku landza nawu.
Tsundzuka
Leswaku xiyenge xa 38 xa Nawu wa
Endlelo ra swa Vugevenga xi nyika endlelo leri pimiwa ku ri na ku khoma munhu ku endlela leswaku a tivonakarisa ehubyeni.
Maendlele lawa ma fanele ku langutisisiwa ku nga si tekiwa goza ro khoma hikuva Xiyenge xa 36 (e) xa Vumbiwa xi vula leswaku u fanele ku languta endlelo ro olova ku fikelela xivangelo (emhakeni leyi ku endlela leswaku munhu a tivonakarisa ehubyeni)
Ku khoma ku fanele ku va xendlo xo hetelela.
Timfanelo ta ximunhu na vuphorisa: Nkandziyiso wo sungula: 1999
Ndzima ya 2 p3
Noti ya muleteri
Ku na tiphositara leti nga kona ta timfanelo ta vabohiwa.
Tiphositara ti fanele ku vekiwa ekhumbini dyondzo yi nga si sungula.
Nghingiriko wa 2.1
wa timinete
Ndhawu ya nkoka
Ndzimana ya 2.1
Swikongomelo
Xivangelo xa nghingiriko i ku nyika swikongomelo swa xiyenge lexa dyondzo
Noti ya muleteri
Hlaya swikongomelo
Vutisa loko va twisisa swikongomelo
Hlamusela, loko swi laveka
Xiyenge xa 38 xa Nawu wa Endlelo ra swa Vugevenge
Maendlelo i yo vona leswaku muhehliwa a fika ehubyeni leswaku a ta tengisiwa hi lawa-
Ku n?wi khoma
Masamanisi
Xiviko lexi nga tsariwa; na
Ku n?wi sola hi ku landza swipimelo leswi nga fanela swa Nawu lowu.
Ku khoma munhu a hi endlele ro susa munhu nkarhinyana eka vaaki ku endlela ku basisa ndhawu, hambi ku ri endlele ro panicha.
LESWI MUNHU A KHOMISIWAKA XISWONA
Munhu a nga ha khomiwa ku ri na mpfumelelo kumbe ku ri hava. Tsundzuka leswaku swa antswa ku kuma mpfumelelo. Xa kahle hi leswaku yi sirhelela phorisa eka swikoxo swa vaaki no vona leswaku ku khoma munhu kun?we ni ndzavisiso lowu nga ta landzela wu va wu ri enawini. Waranti yo khoma munhu yi nga kumeka eka majisitarata kumbe vululami bya ku rhula, lebyi katsaka mutirhela-mfumo wa phorisa leri nyikiweke matimba leri nga eka xiyimo xa vukaputeni na le henhla.
Timfanelo ta ximunhu na vuphorisa: Nkandziyiso wo sungula: 1999
Nghingiriko wa 2.2
wa timinete
Ndhawu ya nkoka
Tindzimana ta 2.2 na 2.3
Swikongomelo
Xikongomelo xa nghingiriko i ku burisana hi xivangelo xo khoma munhu na maendlelo man?wana yo endla leswaku vahehliwa va tivonakarisa ehubyeni.
Noti ya muleteri kombela vadyondzi ku burisana hi swivutiso leswi landzelaka hi mintlawa ya vambirhi-mbirhi (mintlawa ya baz) (5 wa timinete): Tirhisa endlelo ro ka ri nga tumbelangi: Nghingiriko wa 2.2
xana hi xihi xivangelo xo khoma munhu ke?
Xana ku tekiwa munhu a nga ri na nandzu swi vula yini xana?
Xana hi wahi maendlele lama nga tirhisiwaka ku vona leswaku muehleketeleriwa wa tivonakisa ehubyeni handle ko n?wi khoma xana?
Kombela vadyondzi ku vika hungu ra leswi va nga burisana hi swona. Fambisa mbhurisano hi ku angarhela kun?we ni nkomiso.
wa timinete
Swilo leswi nga tirhisiwaka loko ku karhi ku endliwa nkombiso
Timfanelo ta vanhu na buku yo tirhela eka yona ya Vuphorisa. Mapapila ya 27-29.
Ndzima ya 2 p5
Ku na swivangelo swo tala leswi nga endlaka leswaku munhu a khomiwa handle ka waranti. Swin?wana swa swona swi hlamuseriwile eka xiyenge xa 40 xa CPA.
Ndlela leyi munhu a faneleke ku khomisiwa xiswona yi hlamuseriwile eka xiyenge xa 39 xa CPA yi nga komisiwa hi ndlela leyi landzelaka.
Munhu a nga khomiwa ku ri hava waranti yo khoma hi yona. (xiyenge xa 40 xa CPA)
Loko munhu a tinyiketi ku khomiwa a swi kali swi laveka ku n?wi khumbha.
Loko munhu a nga tinyiketa ku khomiwa ku nga ha tirhisiwa ntsena matimba yo pimiwa ku khoma munhu.
Munhu loyi a khomaka u fanele, leswaku hi ku hatlisa hi nkarhi lowu a khomaka, a tivisa mubohiwa xivangelo xa ku khomiwa ka yena.
Loko munhu a khomiwa ku ri na waranti yo khoma u fanele ku nyikiwa khopi ya yona loko a karhi a khomiwa.
Tsundzuka
Mubohiwa u fanele ku tivisiwa hi ku hatlisa swinene (hi ku hatlisa loku nga kotekaka hi ku ya hi xiyimo) hi ta timfanelo leti ngatiyisiswa eka xiyenge xa 35 na xa Vumbiwa.
Nghingiriko wa 2.3
wa timinete
Ndhawu ya nkoka
Tindzimana ta 2.4 na 2.5
Swikongomelo
Xikongomelo xa nghingiriko lowu i ku endla leswaku vatirhela-mfumo va maphorisa va ehleketa hi timfanelo ta vabohiwa kun?we ni vutihlamuleri bya vabohiwa
Noti ya mudyondzisi
Manghenelo: 2 wa timinete.
Avanyisa vadyondzi hi mintlawa leyintsongo yo ka yi nga hundzi ntlhanu wa vona u tlhela u kombela mintlawa leswaku yi burisana hi swivutiso leswi landzelaka: (Tirhisa thransparesi: Nghingiriko wa 2.3)
Hi yihi ndlela leyinene yo khoma vanhu?
Hi tihi timfanelo na vutihlamuleri bya vabohiwa?
Hi byihi vutihlamuleri bya vatirhela-mfumo va maphorisa loko va khoma vanhu?
Hi swihi swilo leswi vatirhela-mfumo va maphorisa va faneleke ku tivisa munhu loko va n?wi khoma hi nkarhi wolowo ke?
Kombela mintlawa ku tsala ehansi tinhlamulo.
wa timinete.
Timfanelo ta ximunhu na Vuphorisa: Nkandziyiso wo sungula. 1999.
Ndzima ya 2 p6
Mutirhela-mfumo wa phorisa u fanele ku tivisa no hlamusela timfanelo leti hinkwato eka mubohiwa no vona leswaku wa ti twisisa hi ku landza xiyenge xa 35 xa vumbiwa.
TIMFANELO TA MUBOHIWA
Mubohiwa u tekiwa nkarhi hinkwawo a nga ri na nandzu ku fikela loko a voniwa nandzu naswona u fanele ku khomiwa hi ndzhuti naswona a hloniphiwa, ku karhi ku tekeriwa enhlokweni ntshunxeko na vutisirheleli bya munhu.
Ku khoma munhu i nchumu wa xiyimo xo chavisa lowu hungutaka timfanelo to hambana-hambana ta munhu. Tin?wana ta timfanelo totala leti pimiwaka i;
Ndzhuti wa ximunhu (xiyenge xa 10 xa Vumbiwa)
Vanhu hinkwavo va fanele ku khomiwa hi xichavo, ndzhuti na nhlonipho. Mutirhela-mfumo wa phorisa a nga fanelangi ku rhuketela kumbe ku tirhisa marito ya nhlamba hikuva leswi swi ta lwa na ndzhuti. Loko mutirhela-mfumo wa phorisa a nga hloniphi ndzhuti wa ximunhu ku nga tala ku humelela mhaka yo tirhisa nsindziso na matimba hi vusopfa. Matikhomele ya mutirhela-mfumo wa phorisa ya ta avanyisiwa hi vululami hi ku landza leswi nga nhlamuselo ya xiyenge xa 10 xa Vumbiwa.
Ntshunxeko na nhlayiseko wa vanhu.
xiyenge xa 12 xa Vumbiwa
Timfanelo ta ximunhu na Vuphorisa: Nkandziyiso wo sungula: 1999
Kuma swilo swo hambana-hambana eka ntlawa wun?wana ni wun?wana. Kombela ntlawa wun?wana ni wun?wana ku nyika nhlamulo yin?we kutani u hundzela eka ntlawa wun?wana ku fikela u kuma tinhlamulo hinkwato.
wa timinete
Burisanani hi timfanelo, fambisani mbhurisano hi ku angarhela no tlhela mi endla nkomiso.
wa timinete
Swilo leswi faneleke ku tirhisiwa loko ku endliwa nkomiso.
Xiyenge xa 35 xa Vumbiwa
Timfanelo ta Vanhu na buku yo tirhisa ya Vuphorisa p.29
Thransparesi ya makhomele ya No.1
No.2
Thransparesi ya makhomele ya No.3
Xiletelo xa le xikhwameni xa Timfanelo ta Vanhu na xitoloveto xa Vuphorisa p.18-21
Wena na Vumbiwa p.19
Swikombiso swa makhomele yo ka ya nga ri ya ximunhu
Swa miri:
Ku tsandzeka ku nyika mati yo nwa.
Swa miehleketo:
Mavutiselo ya swivutiso yo ka ya nga ri enawini
Ndzima ya 2 p7
Mfanelo yo ntshunxeka na ya nsirhelelo ya munhu yi katsa mfanelo ya swa miri na swa miehleketo.(Leswi swi vula leswaku munhu u na vulawuri ehenhla ka miri na miehleketo ya yena.). Mfanelo ya ku sirheleriwa eka ku xanisiwa ka miri na miehleketo njhe-njhe (handle ka xivangelo xo twala, hi marito man?wana laha swi nga pfumeleriwangiki hi Nawu wa Huvo kumbe nawu wa tiko) leswaku munhu a khomiwa, khotsiwa no sechiwa. Hi ku angarhela, ntshunxeko wa munhu ku kongomisiwa eka ku sirhelela timfanelo ta munhu eka migingiriko yin?wana na yin?wana ya xiyimo lexi nkarhi wun?wana xi nga onhaka kumbe ku endla vutlhari bya swa miehleketo na swa miri swa munhu.
Timfanelo ta ntshunxeko wa ku famba-famba (xiyenge xa 21 xa Vumbiwa)
Xiyenge xa 21 xa Vumbiwa; Ntshunxeko wa ku famba-famba na Vutshamo.
 Un?wana ni un?wana u na mfanelo ya ntshunxeko na ku famba-famba.
Leswi i swikombiso leswi swa tin?wana ta timfanelo leti nga pimiwaka. Ku na timfanelo tin?wana leti nga hungutiwaka hi ku khoma xikombiso xiyenge xa 14 (xihundla) xiyenge xa 18 (Ku hlanganisa) na tin?wana to hambana-hambana timfanelo leti nga pimiwa hi ndlela yin?we kumbe yin?wana.
TSUNDZUKA
Mubohiwa loko a khomiwa u na timfanelo eka xiyenge xa 35 , na xa Vumbiwa.
Timfanelo ta ximunhu na Vuphorisa: Nkandziyiso wo sungula: 1999
Nawu wa nandzu
Loko muehleketeleriwa a pfumela nandzu na leswaku u wu endlile hikokwalaho ko sindzisiwa, matimba, ku xanisiwa, chavisiwa kumbe ku tshembisiwa (hi marito man?wana a nga lo boxa hi ku tshunxeka kumbe ku swi tsakela) a nga fanelangi ku humesa vumbhoni bya swona leswaku a nga swi endlangi a tshunxekile kumbe hi ku swi tsakela
Vuchuchisi (xiphorisa) kun?we na muchichisi va fanele ku humesa vumbhoni bya leswaku ku boxa mhaka no pfumela leswaku wa yi tiva leswi nga nyikiwa majistarata swi endliwile hi ntshunxeko ni ku tinyikela.
Ndzima ya 2 p8
KU BURISANA HI TIMFANELO TO KARHI
Ku tshama u miyerile/ mfanelo yo miyela yi nyika mubohiwa ku hlawula ku miyela (a nga nyiki xitatimende kun?we ni ku ka a nga hlamuli swivutiso) kumbe ku endla xitatimende kumbe hlamula swivutiso. Ku miyela swi tlhela swi vula leswaku mynhu a nga faneli ku vula swin?wana mayelana na nandzu lowu a hehliwaka wona, kambe munhu u fanele ku nyika vito ra yena na kherefu loko a komberiwa ku endla tano hi mutirhela-mfumo wo tisa ku rhula (ku katsa na mutirhela-mfumo wa phorisa) xiyenge xa 41 xa CPA
Ku kota ku teka xiboho lexi munhu a nga na vutivi ehenhla ka mhaka ya kona, Vumbiwa byi boha phorisa leri khomaka munhu ku tivisa mubohiwa hi ta leswi nga humelelaka hi ku miyela ka yena. Leswi swi vula leswaku loko munhu a teka xiboho xo nyika xitatimende munhu yoloye u fanele ku lemukisiwa leswaku xitatimende xi ta tsariwa ehansi naswona xi nga ha tirhisiwa tanihi vumbhoni ehubyeni ya nawu
A wu fanelangi ku sindzisiwa ku pfumela leswaku nandzu wa wu tiva naswona u wu endlie loko va nga swi lavi. A ku na munhu loyi a nga ta sindzisiwa ku pfumela nandzu ku pfumela leswaku nandzu wa wu tiva naswona u wu endlie hi ku sindzisiwa. Loko munhu a sindzisiwa hi ndlela yihi kumbe yihi ku endla xitatimende,
Noti ya muleteri.
vutisa vadyondzi loko va tiva ku hambana exikarhi ko pfumela nandzu na ku boxa leswi endlekeke hi ku pfumela leswaku u wu endlile nandzu
Ku pfumela leswaku u swi endlile naswona wa wu tiva nandzu i ku pfumela eka hinkwaswo swiendlo swa vugevenga naswona a swi katsi swiyimo leswi nga ku nyikaka mpfumelelo wo swi endla. Loko ku endliwa ehubyeni ya nawu, swi ta tekiwa ku ri ku tivona nandzu.
Ku pfumela i xitatimende kumbe xiendlo lexi kumbe xi nga va ka lexi vekaka eka xiyimo xo ka xi nga ri xona xa munhu loyi a endlaka (xikombiso ku pfumela eka swiendlo swa nandzu) kambe a swi vuli leswaku u pfumela leswaku u swi endlile naswona wa wu tiva nandzu.
Timfanelo ta Ximunhu na Vuphorisa: nkandziyiso wo sungula wa 1999.
Ndzima ya 2 p9
Ku kombela beyili. Beyili i endlele ro hunguta swipimelo swa mfanelo ya ntshunxeko wa munhu na nhlayiseko (xiyenge xa 12 xa Vumbiwa). Beyili yi tlhela yi va endlelo ro tiyisisa leswaku munhu a kumeka ku ta tengisiwa. Muehleketeleriwa a nga ha tshunxiwa hi beyili ya xiphorisa (eka milandzu leyo ka yi nga nyawuli) kumbe va nga ha kombela beyili eka muchuchisi kumbe ehubyeni ya nawu.
NTSAKELO WA VULULAMI
Mubohiwa u na mfanelo wo tshunxiwa ekhotsweni loko ntsakelo wa vululami wu pfumela, ku ya hi swiyimo swo twala (xiyenge xa 35 (f) xa Vumbiwa) mfanelo wo tshunxiwa ekhotsweni ku ri na, kumbe ku ri hava beyili, handle ka loko ntsakelo wa vulawuri wu swi lava hi ndlela yin?wana, swi fambelana swinene na lunghelo ra ntshunxeko na vuhlayiseki bya munhu kun?we na mfanelo wa tekiwa a nga ri na nandzu ku kondza a kumiwa a ri na nandzu hi huvo ya vuswikoti.
Ku tshunxiwa ka mubohiwa a ku nge vi ka ntsakelo wa vululami loko xin?we kumbe ku tlula xa swivangelo leswi nga boxiwa eka xiyenge xa 60 xa CPA xi ri kona.
Loko mubohiwa (muhehliwa) a nghenisa vuhlayiseko bya vaaki, munhu wihi kumbe wihi wo karhi kumbe ntsakelo wa vanhu enghozini
Loko ku ri ku mubohiwa u ta ringeta ku baleka ku tengisiwa
Timfanelo ta ximunhu na Vuphorisa: Nkandziyiso wo sungula wa 1999.
Nghingiriko wa 2.4
wa timinete
Xikongomelo
Xivangelo xa nghingiriko lowu i ku burisana hi beyili.
Noti ya muleteri
Kombela vadyondzi ku burisana hi swivutiso na milawu leyi tirhaka loko ku komberiwa beyili. (Tirhisa thiransiparensi; Nghingiriko wa 2.4)
Xana mubohiwa a nga kombela beyili rini naswona kwihi?
Tinhlamulo leti nga nyikiwaka
Beyili emahlweni ka huvo ya nawu. Mubohiwa u fanele ku tivisiwa hi ta timfanelo to kombela beyili hi ku hatlisa (xiyenge xa 50 xa CPA). Nawu wa macincele wa Endlele ra swa Vugevenga wa Vumbiwa, wa 1997 (Nawu wa nomboro ya 85 wa 1997) lowu nga sungula ku tirha hi siku ra 1 Ndzati 1990, wu cincile swilo swin?wana swa maendlele ya beyili.
Xikombelo xa beyili xi fanele ku nghenisiwa hi siku ro tenga, leswi swi vula leswaku exikarhi ka tiawara ta 09:00 na 16:00 xikombelo xa beyili xi nge he nghenisiwi endzhaku ka tiawara ta ntirho.
Beyili ya xiphorisa. Vaehleketeleriwa va nga ha tshunxiwa hi beyili ya xiphorisa. (eka milandzu leyintsongo). Beyili leyi yi nga ha nyikiwa na loko tiawara ta ntirho ti hundzile. Loko mutirhela-mfumo wa xiphorisa a ala ku nyika beyili, mutirhela-mfumo wa xiphorisa yoloye u fanele ku yisa mubohiwa ehubyeni ya nawu ku ya kombela beyili hi ku hatlisa
Ndima ya 2 p10
Loko ku ri ku mubohiwa u ta ringeta ku hlohletela kumbe ku chavisa timbhoni kumbe ku tumbeta no lahla vumbhoni.
Loko ku ri ku mubohiwa u ta tekela ehansi kumbe ku onha swikongomelo swa endlelo ra matirhelo lamanene ya swa vululami bya vugevenga, ku katsa na beyili.
Nawu wo cinca wa Endlelo ra Vugevenga wu engetela xivangelo xa vuntlhanu xa xiyenge xa 60 , ku nga leswaku huvo yi nga tekela enhlokweni;
Laha eka swiyimo swo ka swi nga ri swa ntolovelo swi nga ha endleka leswaku ku tshunxiwa ka muehleketeleriwa swi nga onha ku rhula kumbe ku tekela
Xiyenge xintshwa xa 60(8A) xi engeteriwile eka Nawu wa Endlelo ra Vugevenga. Ku hlamusela swivangelo leswi huvo yi nga ha swi tekelaka enhlokweni.
Xiyenge xa 60(8A)
Hi ku landza loko swivangelo swa xiyengentsongo xa (e) swi kumekile, huvo yi nga ha tekela enhlokweni swilo leswi landzelaka, laha swi nga ha fanela ku nga:
a. Loko ku ri ku muxaka wa nandzu kumbe swivangelo leswi nandzu wu endliwaka ehenhla ka swona swi nga hlamarisa kumbe ku hundzukisa muganga laha nandzu wu endliweke kona.
b. loko ku ri ku ku hlamala kumbe ku hlunduka ka vaaki ku nga vanga mpfilumpfilu eka vaaki, loko muehleketeleriwa a nga tshunxiwa;
Nghingiriko wa 2.4 ku yisa emahlweni.
Tsundzuka leswaku xikombelo xa beyili xi nghenisiwa ntsena hi nkarhi wa ntirho.
Hi ku hatlisa swi vula leswaku hi ku hatlisa ku ya hi swiyimo. Leswi swi nga vula, xikombiso loko munhu a chayela a pyopyiwile.
Mutirhela-mfumo wa xiphorisa u fanele ku sungula hi ku yisa mubohiwa eka dokodela wa xifundzha ku ya kamberiwa ngati, munhu yoloye a nge si yisiwa ehubyeni. Xivangelo xa leswi i ku va ku kamberiwa ka ngati ku fanele ku endliwa ku nga si hundza tiawara timbirhi a khomiwile.
Beyili ya muchuchisi
Vaehleketeleriwa va nga ha tshunxiwa hi beyili leyi va nga nyikiwa hi muchuchisi wa mfumo. Beyili yi nga ha nyikiwa endzhaku ka tiawara ta ntirho, kambe yi nge koxiwi hi mubohiwa naswona yi kumeka ku ya hi leswi mutirhela-mfumo wa xiphorisa a swi vonisaka xiswona. Hambileswi mutirhela-mfumo wa xiphorisa a nga na matimba yo teka xiboho mayelana na muxaka lowu wa beyili, ku tsundzuxiwa leswaku beyili leyi yi nyikiwa laha swi nga fanela. Muchuchisi u fanele ku kombela ku burisana na muofisiri loyi a lavisisaka nandzu lowu a nga si n?wi nyika beyili
Timfanelo ta ximunhu na vuphorisa: nkandziyiso wo sungula wa 1999.
Ndzima ya 2 p11
c. Loko ku ri ku vuhlayiseki bya yena byi ta onhiwa hi ku tshunxiwa ka yena.
d. Loko ku ri ku ku rhula na vuhlayiseki exikarhi ka vaaki byi ta tekeriwaehansi kumbe ku onhiwa hikokwalaho ko tshunxiwa ka muehleketeleriwa.
e. Loko ku ri ku ku tshunxiwa ka muehleketeleriwa ku ta tekela ehansi kumbe ku onha vutshembhi bya vanhu eka endlelo ra swa vululami bya swa vugevenga; kumbe f. Xivangelo xihi kumbe xihi lexi hi ku vona ka huvo xi nga tekeriwaka enhlokweni.
Loko ku ri ku xin?we kumbe ku tlula xa swivangelo xi kona, i ntirho wa phorisa ku kaneta beyili. Kutani u fanele ku endla ndzavisiso wo hetiseka loko a lava ku kaneta beyili.
Swa nkoka
Loko ku komberiwa beyili, huvo yi nga ha nyika mpfumelelo wo yisa nandzu emahlweni ku ringana masiku ya nkombo hi ku landza xiyenge xa 50 xa CPA. Loko huvo yi nyika mpfumelelo wo yisa nandzu emahlweni u nga tirhisa nkarhi lowu ku hlengeleta vumbhoni lebyi u lavaka ku byi tirhisa ku kaneta xikombelo xa beyili. Hambileswi muhehliwa a nga na mfanelo yo nyikiwa beyili naswona a nga ka a nga siveriwi ku nghenisa xikombelo xa beyili ehubyeni ya nawu, ku na mintirho yo hlaya ya mafambiselo leyi faneleke ku tirhiwa munhu a nga si yisiwa ehubyeni, yo tanihi ku teka tintiho na swikombiso swa ngati. Handle ka loko munhu yoloye a pfumela ntirhisano lowunene,
Nawu wa nandzu
Beyili
Eka mhaka ya Ggweta-Nkulu,
Vrystaat v Ramakhosi ya 1996 Hinkwavo i va SA 207 swi vuriwile leswaku Gqweta-Nkulu a nga swi kotangi ku khorwisa leswaku swi nga endleka leswaku muhehliwa a nga nghenisa vaaki, kumbe munhu wihi kumbe wihi enghozini kumbe ntsakelo wa vaaki kumbe ku endla nandzu wun?wana loko o tshunxiwa hi beyili (p219 B-C). Huvo yi tlhela yi kuma leswaku ehenhla ka hungu a ku na nchumu lexi kombaka leswaku swi nga endleka a ringeta ku baleka ku tengisiwa ka yena kumbe a ringeta ku hlohletela/ku chavisa timbhoni/ku tumbeta/ku onha vuthala. (p.235 F-G). Huvo yi bohiwa hi ku komba leswaku leswi ndzavisiso wu nga ta ya emahlweni tin?hweti to tala, muhehliwa, loyi a nga n?wamabindzu, u ta lahlekeriwa ngopfu hi tlhelo ra timali loko a aleriwa beyili naswona, ntsakelo wa vululami a wu endli leswaku swi va swa nkoka ku va muehleketeleriwa a ya mahlweni a khotsiwa.
Noti ya muleteri
Tivisa vadyondzi hi ta swilo swa nkoka leswi landzelaka.
Loko swi nga bohi leswaku u khoma munhu hi nkarhi wa ndzhenga loko ku sungula ka vhiki ku hela, u nga endli tano,
A hi ntirho wa xiphorisa ku tshinya munhu
Munhu u tekiwa a nga ri na nandzu ku fikela loko a kumiwa a ri na nandzu.
I swa tihuvo ta nawu ku tshinya vaonhi.
Timfanelo ta ximunhu na vuphorisa: nkandziyiso wo sungula wa 1999.
Ndzima ya 2 p12
ku pfumela ka yena ku tirhisana kahle swi nga ha tekiwa ku ri xipimelo xo nyikiwa beyili ya yena.
Ku yisiwa ehubyeni ku nga si hundza tiawara ta 48 endzhaku ka ku khomiwa
Xiyenge xa 50 xa Nawu wa Endlelo ra swa Vugevenga xi vona leswaku mubohiwa u fanele ku yisiwa ehubyeni ya nawu ku nga si hundza tiawara ta 48 endzhaku ka ku khomiwa. Xiyenge xa 35 (d) xa Vumbiwa xi ba goza rin?we emahlweni hi ku vona leswaku munhu a ngo fanela ku yisiwa ehubyeni ku nga si hela tiawara ta 48 ntsena, kambe leswaku munhu a yisiwa ehubyeni ya nawu hi ku hatlisa. Nkarhi wa tiawara ta 48 i nkarhi lowu pimiweke naswona i ntirho wa maphorisa ku yisa munhu ehubyeni hi ku hatlisa hilaha swi kotekaka ha kona. Nkarhi wa tiawara ta 48 wu sungula hi ku hatlisa loko munhu a khomiwa naswona a tsoniwa mfanelo ya ntshunxeko wa yena. Loko maphorisa ya ri eka xiyimo xo yisa munhu ehubyeni hi ku hatlisa, kambe ya tsandzeka ku endla tano, ku va munhu yoloye a ha pfaleriwile swi nga tekiwa swi nga ri enawini.
Mfanelo yo kuma vuyimeri bya nawu.
Phorisa ri fanele ku tivisa mukhotsiwa mubohiwa hi ku hatlisa hi ta mfanelo yo langha no kombela switsundzuxo swa muyimeri wa nawu. Mubohiwa u fanele ku tivisiwa hi ku hatlisa hi mfanelo ya yena yo kuma muyimeri wa nawu loyi a nga nyikiwa ka yena hi mfumo naswona ku ta hakela mfumo loko ku ri ku ku nga ha va na nkala-vululami lebyi kulu xiyenge xa 35 2 b nacc. Hi ntolovelo leswi swi ta bohiwa hi
Ku khoma munhu loku ko ka ku nga ri enawini na ku tirhisa matimba eka ku khoma ko ka ku nga ri enawini naswona ku nga endla leswaku ku kala ku nghenisiwa swikoxo swa vanhu, milandzu ya vugevenga hambi ku ri ku yimisiwa entirhweni.
Nawu wa nandzu
Ku fikelela vuyimeri bya nawu:
Muhehliwa a nga ha koxa mfanelo yo nyikiwa vuyimeri bya nawu lebyi hakeriwaka hi mfumo, kambe leswi swi ta pfumeleriwa ntsena loko huvo yi ehleketa leswaku munhu yoloye a nga na muyimeri wa nawu, naswona ku ta va na nkala-vululami byi kulu swinene;
Muehleketeleriwa loyi a nga nyikiwa muyimeri wa nawu hi mfumo a nga hlawula muyimeri wa nawu wo karhi
I swa muavanyisi kumbe majistarata ku teka xiboho xa leswaku ku ta va na ?nkala-vululami byikulu swinene? loko muehleketeleriwa a nga nyikiwa vuyimeri bya nawu lebyi nga ta hakeriwa hi mfumo
Timfanelo ta ximunhu na vuphorisa: nkandziyiso wo sungula wa 1999.
Ndzima ya 2 p13
mutirhela-mfumo wa swa mpfuneto wa nawu.
Eka phorisa swi vula leswaku u fanele ku nyika mubohiwa nkarhi wo vonaka na muyimeri wa nawu wa yena.loko munhu a ri hava muyimeri wa nawu u nga n?wi nyika mavito ya vayimeri va nawu endhawini ya ka n?wina kumbe tinomboro ta riqingho ta Huvo ya swa mpfuneto wa Nawu kumbe nhlangano wo fana na yona endhawini ya ka n?wina. Vona leswaku u na tinomboro leti ta riqingho na leswaku u tiva mutirhela-mfumo wa nawu ehubyeni ya laha kaya.
Ku khomiwa hi xindzhuti na hi nhlonipho
Phorisa ri fanele ku khoma mubohiwa un?wana ni un?wana hi xindzhuti naswona a n?wi hlonipha loko a karhi a n?wi khoma (xiyenge xa 10 xa Vumbiwa: Ndzhuti wa Ximunhu) Mubohiwa u tekiwa a nga ri na nandzu ku fikela loko a voniwa nandzu hi huvo ya nawu.
SWIPIMELO SWA TIMFANELO TA MUBOHIWA.
Loko timfanelo ta munhu ti pimiwa/hungutiwa hi ku khomiwa, swipimelo swi fanele ku kamberiwa hi ku pimanisiwa ni xivulwana (xiyenge xa 36 xa Vumbiwa).
Leswi swi vula leswaku; swipimelo leswi ringetiwaka swi fanele ku rhanga swi va endzeni ka nawu wa ku kombela hi ku angarhela. Leswi swi vula leswaku ku fanele ku va na Nawu wa Palamende lowu ku nyikaka matimba yo khoma. Hakanyingi ku va ku ri.
Timfanelo ta ximunhu na vuphorisa: nkandziyiso wo sungula wa 1999.
Ndzima ya 2 p14
Nawu wa Endlelo ra swa Vugevenga na Milawu ya Palamende yin?wana. Nawu wa ku kombela hi ku angarhela i nawu wa tiko, lowu katsaka hinkwayo milawu ya mani na mani na wa Palamende.
Timfanelo ti nga pimiwa ku fikela endhawini yo karhi laha swipimelo sweswo swi amukelekaka. Leswi swi vula leswaku swipimelo swi fanele ku va leswi amukelekaka eka swiyimo sweswo. Loko ku ri na endlelo leri nga arisiki ngopfu leri nga tirhisiwaka, hi ndlela yin?wana a wu fanelangi ku khoma munhu, wena tanihi phorisa u fanele ku tirhisa endlelo rin?wana.
Swipimelo swi fanele ku va leswi nga fanela eka vaaki vo kala xitumbelelani naswona va xidemokirasi ehenhla ka ndzhuti wa ximunhu, ndzingano na ntshunxeko. Leswi swi vula leswaku u fanele ku komba vululami bya migingiriko ya wena endzhakunyana ehubyeni ya nawu.
Vaaki vo kala xitumbelelani naswona va xidemokirasi swi vula leswaku maphorisa ya huma eka vaaki van?wana va xidemokiritiki va fanele ku endla tano ehansi ka swiyimo leswi fanaka. Nkarhi hinkwawo u fanele ku khoma munhu un?wana ni un?wana hi ndzhuti na hi nhlonipho naswona a wu fanelangi ku hlawula vanhu, hambi ko va mani kumbe mani. Tsundzuka, munhu u tekiwa a nga ri na nandzu ku fikela loko a voniwa nandzu hi huvo ya nawu.
Timfanelo ta ximunhu na vuphorisa: nkandziyiso wo sungula wa 1999.
Nghingiriko wa 2.5
wa timinete
Ndhawu ya nkoka
Ndzimana ya 2.6
Swikongomelo
Xikongomelo xa nghingiriko lowu i ku endla leswaku vatirhela-mfumo va ehleketa hi ndlela leyi nga pimaka timfanelo ta vanhu na leswi va faneleke ku swi tekela enhlokweni loko va pima timfanelo leti.
Noti ya muleteri.
kombela vadyondzi ku burisana hi swivutiso leswi landzelaka eka mintlawa ya baz:
wa timinete
Tirhisa thiransipharensi : Nghingiriko wa 2.5
hi tihi timfanelo ta mubohiwa leti nga pimiwaka?
Xana timfanelo leti ti nga pimiwa njhani xana?
Va kombela ku ti tsala ehansi
Vakombela ku ringeta loko ku khoma (swipimelo) ku fambelana na xiyenge xa 36 xa Vumbiwa.
Kuma mbuyelo eka ntlawa wun?wana ni wun?wana.
Fambisa mbhurisano hi ku angarhela u tlhela u komisa wa timinete.
Tinhlamulo leti nga languteriwaka
Timfanelo ta Vanhu na Buku yo tirhela ya Vuphorisa
Swiyenge 10,12,14,21 swa Vumbiwa
Nawu lowu fambelanaka no tirhisa nsindziso;
Swiyenge swa 11,12 na 36 swa Vumbiwa
Swiyenge swa 13 swa Nawu wa SAPS
Hi ku ya hi xiyenge xa 36(a) ku fika eka (e) nawu wa ndzingano yo tirha. Leswi swi vula leswaku ku lwa/swipimelo swa xikombiso, mfanelo ya munhu ya xihundla na ntshunxeko wo famba-famba wu fanele\ ku ringana (wu ringanisiwa) ku ya hi muxaka na ku biha loku nga vavisaka. Kutani ku fanele ku va na ku ringana exikarhi ka mfanelo ya munhu ya xihundla kumbe ntshunxeko wo famba-famba na ndlela leyi a nga onheriwa ha yona
KU TIRHISA MATIMBA LOKO KU KHOMIWA MUNHU
Xilo xa nkoka lexi faneleke ku tsundzukiwa loko ku khomiwa muehleketeleriwa hi leswaku ku fanele ku va na ku ringana exikarhi ka ku tirha ntirho wa wena na ku hlonipha timfanelo ta muehleketeleriwa. Loko vaehleketeleriwa va khomiwile a va si voniwa nandzu ehubyeni.
Loko maphorisa va karhi va khoma munhu a va fanelangi ku tirhisa matimba tanihi ku tshinya mubohiwa. Loko ku nga laveki matimba ku khoma munhu a wu fanelangi ku tirhisa matimba wahi kumbe wahi na kan?we. Loko swi fanerile leswaku u tirhisa matimba ku kota ku khoma, u nga tirhisa matimba mantsanana, leswi vulaka leswaku matimba mantsanana swinene lama lavekaka eka swiyimo.
Ya vutomi
Ya ku hloniphiwa no sirheleriwa ka ndzhuti wa yena
Timfanelo ta ximunhu na vuphorisa: nkandziyiso wo sungula wa 1999.
Swiyenge swa 39 na 49 swa Nawu wa Endlele ra swa Vugevenga
Swiletelo mayelana na ku tirhisa nsindziso ku khoma munhu: Oda ya Vukorhokeri byo Hlawuleka: 31/1/5/3 ya siku ra 1997-01-07
Ku na swiyimo swa xiyimo xa matiko ehenhla ka ku tirhisa nsindziso na matlhari; xikombiso
Atikili ya 3 ya Khodi ya Matikhomele ya Nhlangano wa Matiko ya Vatirhela-mfumo vo Simeka Nawu
Nawu wa Nhlangano wa Matiko eka ku Tirhisa Nsindziso na Matlharhi.
Ndzima ya 2 p. 16
Ya ntshunxeko na nsirhelelo wa munhu, leswi katsaka mfanelo ya tshunxeko hi tindlela tin?wana ni tin?wana ta mpfilu-mpfilu wo huma eka xihlovo xa mani na mani na xo ka xi nga ri xa mani, ku ka va nga xanisiwi kumbe ku khomiwa kumbe ku tshinyiwa hi tihanyi, nkala-ximunhu; na
Ya xihundla xa ximunhu leswi katsaka mfanelo yo ka ku nga sechiwi, yindlo kumbe nhundzu kumbe ku ri n?wi tekela nhundzu ya yena.
Ku tirhisa matimba swi nga lwa na naswona minkarhi yin?wana ku tlula kan?we, na timfanelo leti nga laha henhla. Kutani ku tirhisa matimba swi fanele ku va nkarhi hinkwawo swi va enawini.
Swilo leswi tekeriwaka enhlokweni loko ku tirhisiwa matimba loko ku khomiwa.
U nga ha tivutisa swivutiso leswi landzelaka loko u tirhisa matimba loko u khoma munhu;
Xana matimba ma tirhisiwile hi nawu ke?
Xana ku tirhisa matimba ku nga sirheleriwa ehubyeni ya nawu ke?
Xana ku tirhisa matimba swi nga vanga ku vaviseka ku ntsongo ke?
Milawu yo tirhisa matimba loko ku khomiwa munhu.
Tirhisa matimba matsanana
Tirhisa matimba yo ringana
Timfanelo ta ximunhu na vuphorisa: nkandziyiso wo sungula wa 1999.
Nghingiriko wa 2.6
wa timinete
Ndhawu ya nkoka
Ndzima ya 2.7
Swikongomelo
Xikongomelo xa nghingiriko lowu i ku burisana hi swiyimo swa matimba laya nga tirhisiwaka loko ku khomiwa munhu.
Kombela vadyondzi ku endla mbhurisano hi ku angarhela hi swiyimo swo hamabana swo tirhisa matimba loko ku khomiwa munhu, ku suka eka matimba ya minimamu ya nga tirhisiwa.
Komisa
Ndzima ya 2 p. 17
Tirhisa ntsena matimba laya nga fanela ku kota ku tisirhelela wena na vahlaleri lava nga hava nandzu naswona u kotisa ku khoma.
Tirhisa matimba matsanana. U fanele ku tirhisa matimba lama nga fanela ku hlula nxungweto, ku tiarisa kumbe nhlaselo. Loko nxungweto, ku tiarisa kumbe Nhlaselo wu ri henhla, u nga ha tirhisa matimba.
Tirhisa ntsena matimba lama ringanaka
Loko munhu a ala ku khomiwa ntikelo wa nandzu lowu vuriwaka I xiphemu xa nkoka eka ku teka goza. Loko ku ri ku nandzu wa kona wutsongo, a wu fanelangi ku tirhisa matimba yo karhi.
TINDLELA TO HLAMUSELA NDZINGANO WA MATIRHISELO YA MATIMBA.
Loko munhu a nga a li ku khomiwa u nga tirhisa matimba.
Tindlela leti landzelaka ti hlamusela nawu wa ndzingano no komba tilevhele to hambana ta matimba lama nga tirhisiwaka loko ku khomiwa munhu.
Ku va kona ka mutirhela-mfumo wa phorisa. Loko munhu a titsavula tanihi mutirhela-mfumo wa phorisa (hi mahlo kumbe hi ku vulavula). Ku nghenisa xandla eka ku khoma munhu/ku letela kumbe ku chavelela. Ku komba-tlhelo hi nomo, lerisa, komba-tlhelo kumbe ku khoma.
Timfanelo ta ximunhu na vuphorisa: nkandziyiso wo sungula wa 1999.
Ndzima ya 2 p. 18
Loko mutirhela-mfumo wa phorisa a lerisa hi nomo kumbe ku lerisa munhu ku endla xin?wana. (xikombiso: Loko muehleketeleriwa a baleka naswona mutirhela-mfumo wa phorisa a n?wi huwelela leswaku a yima).
Ku lawula hi voko leri nga hava nchumu.
Voko ro olova leri nga hava nchumu.
Tithekiniki leti swi nga endlekaka switsongo leswaku ku nga va na ku vaviseka. (xikombiso: Loko mutirhela-mfumo wa phorisa a khumbha munhu ekatleni a tlhela a n?wi kombela ku n?wi landza).
Voko ro tika ro ka ri nga ri na nchumu.
Tithekiniki leti nga vavisaka munhu. Ku tirhisa ntshikelelo, ku twisa ku vava, ku famba swin?we, ku tsala ehansi na tithekiniki to tirhisa vutlhari bya vuxisi.
Tithekiniki to tsandzisa ku tirha ka misiha.
Ku tshikelela misiha ya le tlhelo ya munhu (Loko mutirhela-mfumo wa phorisa a leteriwile), kumbe yin?wana ya nenge/voko/xandla wu tekiwa tanihi ku tirhisa ntshikelelo wa dayinamiki eka tindhawu ta xifambisa misiha ku vangela ku tsandzeka ku tirha ka nkarhinyana ka swirho kun?we ni ku hlamarisa miehleketo. Kun?wana ku ba ku vangela ku tshika ku tirha ka nkarhinyana ka ku tirhisa kumbe mafambisele ya mekhenikali.
Timfanelo ta ximunhu na vuphorisa: nkandziyiso wo sungula wa 1999.
Ndzima ya 2 p. 19
Switirhisiwa swa khemikhali CO/OC (mihloti) kumbe gese ya pepere loko yi pfumeleriwile hi ndzawulo ku ya hi ku landza maendlelo yo tika ya vuhlayiseki hi vatirhela-mfumo lava nga leteriwa yi tlhela yi tirhisiwa hi ku landza swiletelo swa nawu leswi lawulaka switirhisiwa swa khemikhali.
Mfanelo ya ntshunxeko na nhlayiseko wa munhu yi katsa timfanelo ta swa miri na vutlhari bya miehleketo. (Leswi swi vula leswaku munhu u na matimba ehenhla ka miri na miehleketo ya yena).
Swimoroncisi/matlhari yo dzika tanihi laha ya pasisiweke hi ndzawulo ku va ya tirhisiwa hi vatirhela-mfumo va maphorisa lava nga leteriwa hi vuswikoti bya xiyimo xa le henhla xo nonoha.
Ku sindzisa hi matimba kumbe tithekiniki to ponisa leti nga hetelelaka hi ?rifu kumbe ku vaviseka ka xiyimo xo chavisa xa miri (ku vaviseka ko chavisa)
Tirhisa ntsena nsindziso lowu nga fanela ku tisirhelela no sirhelela vahlaleri vo kala nandzu loko u karhi u khoma munhu.
Loko ku karhi ku khomiwa munhu mutirhela-mfumo wa phorisa swi nga endleka leswaku a endla nsirhelelo wa xihundla (ku tisirhelela) tsundzuka leswaku ku tirhisa ntsena nsindziso loko swi laveka leswaku u tisirhelela kun?we ni vahlaleri vo ka va nga ri na nandzu.
Nghingiriko wa 2.7
wa timinete
Ndhawu ya nkoka
Tindzimi ta 2.7, 2.8 na 2.9
Swikongomelo
Xivangelo xa nghingiriko lowu i ku endla leswaku vadyondzi va ehleketa hi ta ku tirhisa swibamu loko va khoma vanhu no tlhela va burisana hi nawu wa matimba ya minimamu.
Noti ya muleteri kombela vadyondzi leswaku va burisana hi swivutiso leswi landzelaka: (tirhisa thransiparesi: Nghingiriko wa 2.7)
Xana mutirhela-mfumo wa phorisa a nga balesela rini xigevenga lexi?
Xana nsindziso wu nga tirhisiwa ku secha mubohiwa ke?
Endlisa mbhurisano hi ku angarhela komisa swilo leswi tirhisiwaka loko ku endliwa nkomiso
Timfanelo ta vanhu na Buku yo tirhela eka yona ya vuphorisa p.32
Thiransiparensi: Ku khoma munhu No.7
Timfanelo ta ximunhu na vuphorisa: nkandziyiso wo sungula wa 1999.
Ndzima ya 2 p. 20
Endzhaku ka ku tirhisa nsindziso tihuvo ti nga ha languta swivangelo swa mune, ku nga:
Xana a swi fanerile ku tirhisa matimba eka swiyimo sweswo ke?
Xana a ku ri na ndzingano exikarhi ka xilaveko xo tirhisa matimba na nhlayo ya matimba laya tirhisiweke
Xana mubohiwa u vavisekile ku fika kwihi ke?
Nsindziso lowu nga tirhisiwa wu tirhisiwile kahle kumbe hi ndlela yo vavisa hi vomu, a swi nga fanelangi kumbe hi vubihi lebyikulu xana?
XANA VATIRHELA-MFUMO VA XIPHORISA VA NGA BALESELA RINI MUEHLEKETELERIWA LOYI A BALEKAKA XANA?
Noti yo hlawuleka.
Leyi i mhaka yo tika swinene. Xiyenge xa 49 xa CPA xi karhi xi lava ku tsariwa hi vuntshwa vundzeni bya nhlamulo leyi byi nga ha cinca.
Vumbiwa (xiyenge xa 11) xi vula leswaku un?wana ni un?wana u na mfanelo yo hanya. Hikokwalaho ka swona, mutirhela-mfumo wa xiphorisa a nga balesela munhu ehansi ka swiyimo leswi hlawuriweke. Swa laveka ku tiva leswaku xana nawu wu ku pfumelela ku balesa munhu loyi a tsutsumaka loko u lava ku n?wi khoma.
Milawu ya matirhiselo ya nsindziso loko ku khomiwa munhu (xiyenge xa 49 xa CPA) ya ha tshamisekile. Milawu yi pimiwile hi pholisi ya xiphorisa leyi sivaka CPA, pholisi ya ha tirha naswona yi katsiwile laha tanihi xitandzhaku xa A.
Timfanelo ta ximunhu na vuphorisa: nkandziyiso wo sungula wa 1999.
Ndzima ya 2 p. 21
Nawu wa Endlele ra swa vugevenga na Nawu wa SAPS yi pfuna leswaku hi twisisa hilaha phorisa ri nga hungutaka mfanelo ya munhu ya ntshunxeko na vuhlayiseko wa munhu. Milawu leyi yi ku byela na muxaka wa matimba laya a nga ya tirhisaka loko u khoma munhu.
Tsundzuka, leswi swi nga cinca
Muehleketeleriwa loyi a nga eku balekeni a nga baleseriwa loko swipimelo swa tsevu leswi landzelaka swi nga fikeleriwa:
Muehleketeleriwa u endlile nandzu wa vugevenga wa nghozi swinene lowu longoloxiweke eka pholisi ya xiphorisa. Vona leswaku u na kopi ya pholisi u tlhela u yi bela enhlokweni hi vukheta.
mutirhela-mfumo wa xiphorisa u ringeta ku khoma munhu loyi a nga endla nandzu lowo tano
Muehleketeleriwa u tiva leswaku mutirhela-mfumo wa xiphorisa u ringeta ku n?wi khomela nandzu wotano.
A ku na endlelo rin?wana ro khoma muehleketeleriwa.
mutirhela-mfumo wa xiphorisa u lemukisile muehleketeleriwa leswaku u ta baleseriwa loko a nga yimi, naswona muehleketeleriwa a honisa ndzemukiso
Vutomi bya vanhu van?wana a byi nge nghenisiwi enghozini loko ko baleseriwa.
Loko muehleketeleriwa a nga yimi, u fanele ku sungula hi ku balesela ku n?wi lemukisa, kambe ntsena loko ku ri ku swi nga endliwa handle ko nghenisa munhu wihi kumbe wihi enghozini. Loko muehleketeleriwa a nga yimi, u nga ha balesela. U fanele ku balesela xirho xa karhi, tanihi nenge, laha qulu ri nga fanelangiki ku dlaya muehleketeleriwa.
Timfanelo ta ximunhu na vuphorisa: nkandziyiso wo sungula wa 1999.
Ndzima ta 2 p. 22
Swilaveko swa matimba ya xiyimo xa le hansi swi nyikiwa eka xiyenge xa 13 (b) wa Nawu wa Vukorhokeri bya xiphorisa lowu vulaka leswaku nsindziso wu nga ha tirhisiwa ntsena hi xirho-
Loku ku tirhiwa ntirho wa ximfumo; na
Ku ya hi nawu xi ri enawini ku tirhisa nsindziso
Xirho xi nga tirhisa nsindziso wa xiyimo xa le hansi lowu twalaka ehansi ka swipimelo swotwala.
KU TIRHISA NSINDZISO KU SECHA MUBOHIWA
Tanihi nawu wun?wana ni wun?wana, ku secha ku fanele ku endliwa hi ku landza mpfumelelo wo secha (xiyenge xa 21 xa CPA) handlekaloko nawu lowu nga pasisiwa epalamende wo nyika matimba hi ku kongoma ku secha handle ka mpfumelelo wo secha. Handle ka swiyenge swa 22, 23, na 24 swa CPA, yin?wana ya Milawu ya Palamende leyo tala na yona yi nyika matimba yo secha handle ka mpfumelelo wo secha.
Hi ku landza xiyenge xa 23 (a) xa CPA xirho xi nga ha secha munhu loyi a nga khomiwa hi yena a n?wi tekela atikili yin?wana ni yin?wana leyi vuriweke eka xiyenge xa 20 xa CPA lexi a nga kumeka a ri na xona kumbe a xi hlayisaka kumbe lexi lawulaka hi munhu loyi a nga khomiwa.
Swa laveka ku vuriwa leswaku xiyenge xa 23 (a) xa CPA a xi bumabumeli ku nyika matimba yo tirhisa nsindziso wo secha, xi hlayeka hi kun?we na xiyenge xa 27 xa CPA xi fanele ku hlamuseriwa ku va xi vula leswaku nsindziso ku ri loko ku tirhisa nsindziso swi twala naswona swi fanerile ku endla musecho.
Swa nkoka
Ku secha timbhovo ta miri wa mubohiwa, swi lava ku tirhisa nsindziso wo karhi naswona swi nga endliwa hi dokodela kumbe muongori loyi a nga tsarisiwa na, eka xivangelo xin?wana ni xin?wana, loko ku ri ku ku na swivangelo swo khorwisa leswaku xilo lexi nga vuriwa eka xiyenge xa 20 xi tumbetiwile kona.
Timfanelo ta ximunhu na vuphorisa: nkandziyiso wo sungula wa 1999.
Ndzima ya 2 p. 23
Loko mubohiwa a tinyiketa ku khomiwa hi yexe eka musecho wo tano, nsindziso a wu fanelangi ku tirhisiwa na kan?we loko ku sechiwa.
Loko mubohiwa a tiarisa ku sechiwa, nsindziso wo tano, hilaha wu nga fanela ku hlula nkwinkwirimba, wu nga ha tirhisiwa. Ku va ku endliwa leswi magoza yo tlimba, tanihi ku fasa hi tinsimbhi, ya nga ha tirhisiwa.
Misecho ya vanhu leyi nga pfumeleriwa hi ku landza swiyenge swa 21 na 22 swa CPA, yi fanele, ku ya hi matirhiselo ya nsindziso, Ya tirhisiwa no tirhiwa hi ndlela leyi fanaka swinene na musecho wa xiyenge xa 23 (a) xa CPA.
VHIDIYO YA MAKHOMELO
Vhidiyo leyi kombaka swa makhomelo ya vanhu yo leha ku ringana khume ra timinete ya kumeka.
NKOMISO/SWIVUTISO
Hi wahi maendlele yo vona leswaku muehleketeleriwa wa ta ehubyeni
Xana muehleketeleriwa u na timfanelo leti nga eka xiyenge xa 35 , na xa Vumbiwa loko swi te yini?
Xana hi tihi timfanelo ta mubohiwa xana?
Hi yihi milawu ya ku tirhisa nsindziso loko ku khomiwa munhu, naswona swi vula yini?
Mubohiwa u fanele ku tivisiwa hi ta timfanelo ta yena ?hi ku copeta ka tihlo?. Xana leswi swi vula yini?
Timfanelo ta ximunhu na vuphorisa: nkandziyiso wo sungula wa 1999.
Nghingiriko wa 2.8
wa timinete
Noti ya muleteri
Komba vhidiyo leyi kombaka swa makhomele ya vanhu.
Nghingiriko wa 2.9
wa timinete
Noti ya muleteri
Endzhaku ka vhidiyo, nyika nkarhi wo burisana hi nkomiso
Swivutiso swi nga ha pfuna ku rhangela endlelo leri nga siyiwa.
Languta swikongomelo leswikulu na ku burisana hi swona hi ku tirhisa swivutiso na tinhlamulo. Vona leswaku swikongomelo hinkwaswo swi fikeleriwile.
Ndzima ya 2 p. 24
Xana mfanelo yo miyela yi vula yini?
Xana mubohiwa u fanele ku khomiwa njhani, naswona hikokwalaho ka yini?
Ku khoma No 1:
Xiyenge xa 10:
Ndzhuti wa Ximunhu
Ku khoma No 2:
Xiyenge xa 12: Ntshunxeko na nsirhelelo wa munhu
Ku khoma No 3:
Timfanelo ta mubohiwa
Ku khoma No 4:
Milawu yo tirhisa nsindziso loko ku khomiwa munhu.
Ku khoma No 5:
Swilo leswi tekeriwaka enhlokweni loko ku tirhisiwa nsindziso loko ku khomiwa munhu.
Ku khoma No 6:
Swilo leswi huvo yi nga ta swi tekela enhlokweni.
Ku khoma No 7:
Muehleketeleriwa loyi a balekaka a nga duvuriwa loko ku ve swipimelo leswi swa tsevu swi fikeleriwile.
Nghingiriko wa 2.2
Nghingiriko wa 2.3
Nghingiriko wa 2.4
Nghingiriko wa 2.5
Nghingiriko wa 2.6
Nghingiriko wa 2.7
PHOSTARA YA TIMFANELO TA VABOHIWA.
Ku na phostara leyi nga kona ya timfanelo ta vabohiwa. Phostara yi fanele ku damarhetiwa ekhumbini ku nga se sungula xiyenge xa ku khoma vanhu.
Timfanelo ta ximunhu na vuphorisa: nkandziyiso wo sungula wa 1999.
Ndzima ya 2 p. 26
SWITIRHISIWA SWA XIHLOVO NA SWO HLAYA LESWI KU SUSUMETIWAKA LESWAKU SWI HLAYIWA.
Vuphorisa na Timfanelo ta Vanhu:
Tindzimana ta 14 na 15 Nhlamuselo ya Nawu wa Endlelo ra swa Vugevenga: Ndzima ya 5.
Xibukwana xa Endlelo ra swa Vugevenga: Nkandziyiso wa vu 3: Ndzima ya 7
Timfanelo ta ximunhu na vuphorisa: nkandziyiso wo sungula wa 1999.
Ndzima ya 2 p.27
NDZHUTI WA XIMUNHU
Xiyenge xa 10 xa Vumbiwa
Ndzhuti wa Ximunhu
Un?wana ni un?wana u na ndzhuti lowu a nga velekiwa na wona kun?we ni mfanelo yo va ndzhuti wa vona wu hloniphiwa no sirheleriwa.
Thransparensi: Ku khoma munhu No 1
Timfanelo ta ximunhu na vuphorisasa: Nkandziyiso wo sungula 1999
Ndzima ya 2 p 28
NTSHUNXEKO NA NSIRHELELO
WA MUNHU
Xiyenge xa 12 xa Vumbiwa: Ntshunxeko na nsirhelelo wa munhu, lowu katsaka mfanelo ya-
 Un?wana ni Un?wana u na mfanelo ya ntshunxeko na nhlayiseko wa munhu, leyi katsaka mfanelo ya-
a ku ka u nga tsoniwi ntshunxeko ntsena-ntsena kumbe ka xivangelo b ku ka u nga pfaleriwi handle ko tengisiwa c ku tshunxeka eka mixaka hinkwayo ya mpfilu-mpfilu eka vaaki kumbe swihlovo swo ka swi nga ri swa mfumo d ku ka a nga xanisiwi hi ndlela yihi kumbe yihi; na e ku ka a nga khomiwi kumbe ku tshinyiwa hi ndlela ya nsele, nkala-vumunhu no yisiwa ehansi.
Timfanelo ta ximunhu na vuphorisa: Nkandziyiso wo sungula 1999
Ndzima ya 2 p. 29
TIMFANELO TA XIMUNHU TA MUBOHIWA
Ku tivisiwa hi ta swivangelo swa ku khomiwa ka yena
Ku tivisiwa hi ta timfanelo ta xinawu hinkwato
Ku miyela (ku-ticelela hi yexe)
Ku ka a nga sindzisiwi ku pfumela nandzu kumbe ku boxa leswi a nga swi endla hi ndlela yo pfumela nandzu hi ku swi rhandza
Ku kombela beyili
Ku yisiwa ehubyeni ya nawu hi ku hatlisa hi nkarhi lowu kotekaka kambe ku nga si hela tiawara ta 48 endzhaku ka ku khomiwa.
Mfanelo yo vulavula na muyimeri wa nawu.
Ku khomiwa hi ndzhuti na nhlonipho
Thransparensi: Ku khoma munhu No 3
Timfanelo ta ximunhu na vuphorisa: Nkandziyiso wo sungula 1999
Ndzima ya 2 p.30
MILAWU YA KU TIRHISA KA NSINDZISO LOKO KU KHOMIWA MUNHU
Tirhisa ntsena nsindziso wa minimamu
Tirhisa ntsena nsindziso wo ringanela
Tirhisa ntsena nsindziso lowu nga fanela ku kota ku khoma munhu
Thransparensi: Ku khoma munhu: No 4
Timfanelo ta ximunhu na vuphorisa: Nkandziyiso wo sungula 1999
Ndzima ya 2 p. 31
SWILO LESWI FANELEKE KU TEKERIWA ENHLOKWENI LOKO KU TIRHISIWA NSINDZISO LOKO KU KARHI KU KHOMIWA MUNHU
Xana nsindziso wu tirhisiwile hi ndlela ya kahle, yo fanela naswona yi tirhile ke?
Xana ku tirhisa nsindziso swi nga lweriwa ehubyeni ya nawu?
Xana ku tirhisa nsindziso swi vangile ku vaviseka ka minimamu?
Thransparensi: Ku khoma munhu: No 5
Timfanelo ta ximunhu na vuphorisa: Nkandziyiso wo sungula 1999
Ndzima ya 2 p. 32
SWILO LESWI HUVO YI NGA TA SWI TEKELA ENHLOKWENI
Xana ku ringetiwile ndlela yo ka yi nga ri ya mpfilu-mpfilu xana?
Xana nawu wa ndzinganiso na xilaveko swi landzeleriwile?
Xana mutirhela-mfumo wa phorisa u kombeterile xi xibamu ku endlela leswaku munhu a tinyiketa?
Ku tirhisela munhu xibamu i endlelo rikulu swinene: Xana xi tirhisiwile tanihi ndlela yo hetelela?
Thransparensi: Ku khoma munhu: No 6
Timfanelo ta ximunhu na vuphorisasa: Nkandziyiso wo sungula 1999
Ndzima ya 2 p. 33
MUEHLEKETELERIWA LOYI A NGA EKU BALEKENI A NGA BALESERIWA NTSENA LOKO SWIPIMELO LESWA TSEVU SWI FIKELERIWA:
Tsundzuka: loko swi nga bohi leswaku u tirhisa xibamu u nga xi tirhisi.
Muehleketeleriwa u endlile nandzu wo chavisa swinene lowu nga longoloxiwa eka pholisi ya xiphorisa
Mutirhela-mfumo wa phorisa u ringeta ku khoma munhu loyi swi tekiwaka a endlile muxaka wa vugevenga lebyi.
Muehleketeleriwa u tiva leswaku mutirhela-mfumo wa xiphorisa u ringeta ku n?wi khomela nandzu wo tano.
A ku na ndlela yin?wana yo khoma muehleketeleriwa
Mutirhela-mfumo wa xiphorisa u lemukisile muehleketeleriwa leswaku u ta n?wi balesela loko a nga yimi; kutani muehleketeleriwa a honisa ku lemukisa loku.
Vutomi bya vanhu van?wana a byi nge nghenisiwi ekhombyeni loko ku baleseriwa.
Loko muehleketeleriwa a nga yimi, u fanele ku sungula u balesela qulu ro lemukisa, loko leswi nga endleka handle ko nghenisa munhu un?wana enghozini. Loko muehleketeleriwa a kala a nga yimi hambi swi ri tano, kutani u nga balesela. Kambe u fanele ku ringeta ku balesela xirho xa miri, tanihi nenge, laha qulu swi nga endlekaka ri nga dlayi muehleketeleriwa.
Thransparensi: Ku khoma munhu No 7
Timfanelo ta ximunhu na vuphorisasa: Nkandziyiso wo sungula 1999
Ndzima ya 2 p. 34
NGHINGIRIKO WA 2.2
Xana xivangelo xo khoma hi xihi?
Xana ku ?tekiwa a nga ri na nandzu? swi vula yini?
Xana maendlelo yan?wana handle ka ku khoma yo endlela leswaku muehleketeleriwa a ta ehubyeni hi wahi?
Timfanelo ta ximunhu na vuphorisa: Nkandziyiso wo sungula 1999
Ndzima ya 2 p. 35
Nghingiriko wa 2.3
Hi yihi ndlela leyi nga yona yo khoma munhu xana?
Xana hi tihi timfanelo na vutihlamuleri bya mubohiwa?
Xana hi byihi vutuhlamuleri bya mutirhela-mfumo wa xiphorisa loko a karhi a khoma munhu?
Xana mutirhela-mfumo wa xiphorisa u fanele ku tivisa mubohiwa yini loko a karhi a n?wi khoma?
Timfanelo ta ximunhu na vuphorisa: Nkandziyiso wo sungula 1999
Ndzima ya 2 p. 36
NGHINGIRIKO WA 2.4
Xana mubohiwa a nga kombela rini kumbe kwihi beyili?
Timfanelo ta ximunhu na vuphorisa: Nkandziyiso wo sungula 1999
Ndzima ya 2 p. 37
NGHINGIRIKO WA 2.5
Hi tihi timfanelo ta mubohiwa leti nga pimiwa xana?
Xana timfanelo leti ti nga pimiwa njhani xana?
Timfanelo ta ximunhu na vuphorisa: Nkandziyiso wo sungula 1999
Ndzima ya 2 p. 38
NGHINGIRIKO WA 2.6
Fambisa mbhurisano hi ku angarhela hi ta swiyimo swo hambana swo tirhisa nsindziso loko ku khomiwa munhu, ku sunguriwa hi nsindziso wa minimamu lowu nga tirhisiwaka
Timfanelo ta ximunhu na vuphorisa: Nkandziyiso wo sungula 1999
Ndzima ya 2 p. 39
NGHINGIRIKO WA 2.7
Xana mutirhela-mfumo wa phorisa a nga balesela muehleketeleriwa loyi a balekaka rini?
Xana nsindziso wu nga tirhisiwa ku secha mubohiwa?
Timfanelo ta ximunhu na vuphorisa: Nkandziyiso wo sungula 1999
Ndzima ya
Ku secha no teka nhundzu hi nsindziso
Ndzima ya 5 p. 1
LETI NGA ENDZENI
KU SECHA NA KU TEKA NHUNDZU HI NSINDZISO
Nongonoko wa dyondzo
Swikongomelo
Manghenelo
Xana hi yihi milawu leyi tirhisiwaka eka ku secha no teka nhundzu hi nsindziso
Xinawana xo pima na ku secha no teka nhundzu hi nsindziso
Mimbuyelo ya misecho yo ka yi nga ri enawini kumbe misecho leyi tlulaka mpfumelelo lowu nyikiweke
Ku secha ku ri hava mpfumelelo: Xiyenge xa 22 xa CPA
Tinotsi hi ku angarhela ta matikhomelo ya vatirhela-mfumo va xiphorisa loko ku sechiwa no tekela nhundzu hi nsindziso
Ku tirhisa nsindziso loko ku sechiwa no tekela nhundzu hi nsindziso ku tirhisa matimba ku nghena eka miako
Ku tirhisa nsindziso ku secha munhu
Ku tirhisa nsindziso ku secha miako ku endlela ku teka nhundzu hi nsindziso
Vhidiyo ya ku secha no teka nhundzu hi nsindziso
Nkomiso/Swivutiso
Xihlovo xa switirhisiwa na swo hlaya swa swibumabumelo
Timfanelo ta ximunhu na vuphorisasa: Nkandziyiso wo sungula 1999
Ndzima ya 5 p3
KU SECHA NO TEKA NHUNDZU HI NSINDZISO
WA TIMINETE
NONGONOKO WA DYONDZO
LETI NGA ENDZENI SWILO SWO ENDLA NKARHI
Swikongomelo Nghingiriko wa 5.1
Hlaya swikongomelo 2 wa timinete
Manghenelo Nghingiriko wa 5.2:
Mbhurisano 20 wa timinete
Hi yihi milawu Nghingiriko wa 5.3
Leyi tirhisiwaka S&T, mbhurisano 7 wa timinete
Ku secha no tekela
Nhundzu hi nsindziso .
Xivulwana xa Swipimelo na ku secha no tekela nhundzu hi nsindziso
Ku secha loko ku ri na
Waranti: Swiyenge
Mimbuyelo ya misecho Nghingiriko wa 5.4
yo ka yi nga ri Nawu wa nandzu 2 wa timinete enawini kumbe misecho leyi tlulaka mimpfumelelo leyi nga eka waranti
Ku secha ku ri hava Nghingiriko wa 5.5
mpfumelelo:Xiyenge xa 22
Tinotsi hi ku Nghingiriko wa 5.6
angarhela ta S&T, mbhurisano wa matikhomele ya vatirhela-mfumo va xiphorisa loko ku karhi ku sechiwa no tekela nhundzu hi nsindziso. 7 wa timinete
Timfanelo ta ximunhu na vuphorisa: Nkandziyiso wo sungula 1999
Ndzima ya 5 p4
Ku tirhisa matimba ku secha munhu
Ku tirhisa matimba ku secha muako hi xikongomelo xo tekela nhundzu hi nsindziso
Vhidiyo yo secha na Nghingiriko wa 5.8: 10 wa timinete
Tekela nhundzu hi nsindziso Vhidiyo yo secha no
Tekela nhundzu hi
Nsindziso
Nkomiso/Swivutiso Nghingiriko wa 5.9 4 wa timinete swivutiso, mbhurisano
Timfanelo ta ximunhu na vuphorisa: Nkandziyiso wo sungula 1999
Swikongomelo emakumu ka Ndzima leyi vadyondzi va ta kota ku komba ku twisisa ka vona no hlonipha-
Timfanelo ta munhu loyi a sechiwaka;
Timfanelo ta munhu loyi muako wa yena wu sechiwaka kumbe nhundzu leyi sechiwaka;
Timfanelo ta munhu loyi nhundzu ya yena yi tekiwaka hi nsindziso hi xikongomelo xa ndzavisiso hi ku landza Vumbiwa; kun?we na
Ku lwisa timfanelo leti nga enawini, hi ku tirhisa milawu na swiletelo leswi tirhisiweke eka dyondzo ya xitoloveto xo endla onge swi le ku humeleleni ku ya hi Nawumbisi wa Timfanelo; na
Mimbuyelo ya musecho lowu nga ri ki enawini.
MANGHENELO
Ku secha no tekela nhundzu hi nsindziso i swilo swo chavisa leswi lwaka ni timfanelo ta ximunhu. Vumbiwa byi tiyisisa mfanelo ya xihundla (xiyenge xa 14 xa Vumbiwa) na mfanelo ya ntshunxeko na nhlayiseko wa munhu (xiyenge xa 12 xa Vumbiwa). Timfanelo leti ti vula leswaku Mfumo (phorisa) a wu swi koti ku secha yindlo, nhundzu, miri wa munhu naswona a wu nge tekeli munhu swingolongondzwani swa yena, ku pfula mapapila ya yena, ku kandziyisa riqingho ra yena handle ka ku pfumeleriwa hi nawu. I swa nkoka ku lemuka leswaku ku hava na yin?we ya timfanelo leti leyi nga hetiseka hikuva ti nga hungutiwa.
Ndzima ya 5 p. 4
Nghingiriko wa 5.1
wa timinete
Xipakanisi xa Ndhawu
Ndzimana ya 5.1
Swikongomelo
Xikongomelo xa nghingiriko i ku nyika swikongomelo swa sexini.
Noti ya muleteri;
Hlayela vadyondzi swikongomelo
Va vutisi loko va swi twisisa swikongomelo
Va hlamusele, loko swi laveka.
Timfanelo ta ximunhu na vuphorisa: Nkandziyiso wo sungula 1999
Ndzima ya 5 p.5
Loko ku ri na xivangelo xa loko munhu u endlile vugevenga kumbe a nga nyika vumbhoni bya vugevenga lebyi nga endliwa kumbe byi ta tirhisiwa eku endleni ka vugevenga, vumbiwa (xiyenge xa 36 xa Vumbiwa) xi nyika matimba yo hunguta mfanelo ya xihundla na ntshunxeko na nsirhelelo eka munhu hi ku tirhisa Nawu wa Palamende, xikombiso Nawu wa Endlelo ra swa Vugevenga wa 1977, (Nawu wa 57 wa 1977) lowu pfumelelaka xiendlo xotani. Leswi swi nga endliwa, xikombiso, loko munhu a seciwa, loko yindlu ya munhu yi sechiwa kumbe loko xin?wana lexi nga xa munhu xi tekiwa hi nsindziso hi ku landza nawu.
Tsundzuka leswaku mutirhela-mfumo wa xiphorisa a nge sechi no teka nhundzu hi nsindziso loko a nga rhwexiwangi matimba hi nawu ku endla tano. I swa nkoka ku va mutirhela-mfumo wa xiphorisa a tirhisa matimba lawa ntsena endzeni ka swipimelo leswi nga vekiwa swa nawu na ku tiyisisa leswaku timfanelo ta ximunhu ta munhu a ti lwisiwangi. Loko mutirhela-mfumo wa xiphorisa a endla ntirho wa yena hi ku landza nawu, ku lwisa loku (swipimelo) ka timfanelo ta munhu ti ta tekiwa ti ri enawini (ta amukeleka).
Ku secha no tekela nhundzu hi nsindziso swi nga hunguta timfanelo ta ximunhu leti landzelaka, tin?wana ta tona hi leti;
Mfanelo ya ndzhuti wa ximunhu (xiyenge xa 10 xa Vumbiwa)
swikombiso; Ku secha ko tshinelela no khoma-khoma kumbe ku secha miri
Mfanelo ya Ntshunxeko na nhlayiseko (xiyenge xa 12 xa Vumbiwa)
Nghingiriko wa 5.5
wa timinete
Ndhawu ya nkoka
Tindzimana ta 5.2, 5.3, na 5.4
Swikongomelo
Xivangelo xa nghingiriko i ku endla leswaku vadyondzi va ehleketa hi mimbuyelo ya musecho no tekela nhundzu hi nsindziso ehenhla ka timfanelo ta munhu.
Manghenelo: 2 wa timinete
Mintlawa ya Baz: 5 wa timinete
Ku vika: 10 wa timinete
Mbhurisano hi ku angerhela 3 wa timinete
Noti ya muleteri
Kombela vadyondzi ku burisana hi leswi landzelaka eka mintlawa ya Baz
Longoloxa swikombiso swa timfanelo leti nga hungutiwaka hikokwalaho ka musecho no tekela nhundzu hi nsindziso.
Va kombeli leswaku va langutisa xivulwana lexi pimaka eka papilla ra 6 ra buku yo tirhela u tlhela u ringeta loko ku secha no tekela nhundzu hi nsindziso swi voniwa tanihi ku tshova timfanelo ta munhu loku amukelekaka.
Kombela vadyondzi ku nyika swikombiso swa
Timfanelo ta ximunhu na vuphorisa: Nkandziyiso wo sungula 1999
Ndzima ya 5 p. 5
Mfanelo ya xihundla (xiyenge xa 14 xa Vumbiwa)
swikombiso: Vutihlanganisi, ku secha ko tshinelela no khoma-khoma kumbe ku secha miri
Kutani, u fanele ku vona leswaku u endla/tirha hi ku landza nawu lowu tirhisiwaka, xikombiso Nawu wa Palamende na Vumbiwa.
Tsundzuka
Munhu u na timfanelo leti nga tiyisisiwa eka Vumbiwa, hambiloko ku ri ku munhu kumbe nhundzu ya yena yi sechiwa kutani yi tekiwa hi nsindziso. I swa nkoka leswaku xendlo xa mutirhela-mfumo wa xiphorisa xi tshama xi ri endzeni eka mindzilikano ya nawu. Loko timfanelo ta munhu ti hungutiwa hi ku tirhisa ku secha no tekela nhundzu hi nsindziso, ku hunguta koloko ku fanele ku va ka minimamu.
XIVULWA-HAVA XO HUNGUTA NO SECHA NO TEKELA NHUNDZU HI NSINDZISO
Loko ku ri ku yin?wana eka Timfanelo ta Nawumbisi yi hungutiwile, xikombiso hi ku secha no tekela nhundzu hi nsindziso, ku hunguta ku fanele ku kamberiwa ehenhla ka swilaveko eka xivulwa-hava xo hunguta.
Musecho na ku tekela nhundzu na ku tirhisa xiyenge xa 36 xa Vumbiwa swi nga ha hlamuseriwa hi ndlela leyi landzelaka:
milawu (nawu wo tirhisa hi ku angarhela) lowu kuma xiviko xa tinhlamuselo ta mbhurisano. Kombela vadyondzi ku tinyiketa ku tsala timfanelo ta vanhu leti nga pimiwaka eka filpi chati (nkandziyiso wa hungu) kumbe xitsalelo xa ntima loko ntlawa wu karhi wu vika
Burisanani hi ku tirhisa xivulwa-hava xa leswi pimaka
Heta hi mbhurisano hi ku angarhela.
Swilo leswi nga tirhisiwaka loko ku komisiwa;
Xiyenge xa 36 eka Buku yo tirhela, p6
Buku yo tirhela, p20
Xiyenge xa 36 eka Ndzima ya 2 ya Vumbiwa.
Timfanelo ta ximunhu na vuphorisa: Nkandziyiso wo sungula 1999
Ndzima ya 5 p. 6
Ku hunguta ku fanele ku sungula ku va kona enawini hi ku angarhela wa ku tirha. Leswi swi vula leswaku ku fanele ku va na nawu wa palamende (leswi swi katsa nawu wa Palamende, swinawana, swileriso, milawu leyi kongomeke tindhawu to karhi ntsena) kumbe nawu wa ntolovelo. Loko nawu wa ku sechiwa no tekela nhundzu hi nsindziso wu tirhile hi ku angarhela wu ta va Nawu wa Endlele wa swa Vugevenga, wa 1977, Nawu wa Matlhari, wa 1969 (Nawu wa nomboro ya 75 wa 1969) kumbe Nawu wa swidzidziharisi, wa 1992 (Nawu wa 1992), xiyenge xa 13 xa Nawu wa Vukorhokeri bya xiphorisa wa Afrika-Dzonga, wa 1995 (Nawu wa nomboro ya 68 wa 1995), ni sw.
Timfanelo ti nga hungutiwa ntsena ku fika, ko karhi ka leswaku ku pima koloko ka twala. Leswi swi vula leswaku ku hunguta ku fanele ku va loku twalaka eka swiyimo leswi ku secha ku nga ta endliwa. Loko ku va na maendlele lama nga ta fikelela xikongomelo xexo mutirhela-mfumo wa xiphorisa u fanele ku tirhisa endlelo rero. Xikongomelo lexi nga ta fikeleriwa xi ta pfumelela musecho. Hikokwalaho ka swona ku hunguta ku ta va loku twalaka. Vatirhela-mfumo va xiphorisa a va fanelangi ku pima hambi swi nga yangi hi timfanelo ta munhu.
Timfanelo ta ximunhu na vuphorisa: Nkandziyiso wo sungula 1999
Ndzima ya 5 p. 7
Ku pima ku nga pfumeleli eka vaaki vo kala xitumbelelani na demokratiki ehenhla ka ndzhuti wa ximunhu, Ndzingano na ntshunxeko. Leswi swi vula leswaku u fanele ku swi kota ku nyika nhlamuselo yo amukeleka ya swiendlo swa wena endzhaku ka musecho no tekela nhundzu hi nsindziso ehubyeni ya nawu. Vaaki vo kala xitumbelelani na demokratiki swi vula leswaku mutirhela-mfumo wa xiphorisa eka matiko man?wana ya demokrstiki u fanele ku endla hi ndlela yo fana eka swiyimo swo fana. U fanele ku khoma vanhu hinkwavo hi nhlonipho na hi ndlela ya ndzhuti na hi ndlela leyi languteriwaka eka vatirhela-mfumo va xiphorisa van?wana. A swi fanelangi ku hlawula vanhu hi nkala-ndzingano. Tsundzuka leswaku munhu u tekiwa a nga ri na nadzu ku kala a voniwa nandzu ehubyeni ya nawu.
Hi ku landza xiyenge xa 36 (a) ku fika eka (e) nawu wa ndzinganiso wu tshama wu karhi wu tirha. Leswi swi vula leswaku ku lwisa kwihi ni kwihi ka mfanelo ya munhu ya xihundla ku fanele ku va loku ringanaka (ringanisiweke) eka muhlovo na vukulu bya ku vaviseka loku ku nga vangiwa hi swipimelo leswi. Kutani ku fanele ku va na ndzingano exikarhi ka timfanelo ta xihundla ta munhu na lomu ku tshova ku nga fika kona.
Timfanelo ta ximunhu na vuphorisa: Nkandziyiso wo sungula 1999
Ndzima ya 5 p. 8
Timfanelo ti fanele ku hunguta ku fika eka mpimo wa le hansi. Xikongomelo xi fanele ku komba vululami bya musecho (ku lwisa timfanelo)
HI YIHI MILAWU LEYI LAWULAKA MUSECHO NA KU TEKELA NHUNDZU HI NSINDZISO
Nawu wa Endlele ra swa Vugevenga, wa 1977 (Nawu wa nomboro ya 1977)
Milawu yin?wana ya palamende ku katsa Nawu wa Matlhari, wa 1969 Nawu wa nomboro ya 75 wa 1969, Nawu wa swidzidziharisi na Bindzu ra swidzidziharisi, wa 1992 Nawu wo lawula Vamatiko, wa 1991 Nawu wa nomboro ya 96 wa 1991, Nawu wa swo Yiva swifuwo, wa 1959 Nawu wa nomboro ya 57 wa 1959 kun?we na xiyenge xa 13 xa Nawu wa Vukorhokeri bya Xiphorisa wa Afrika-Dzonga, wa 1995, Nawu wa nomboro ya 68 wa 1995.
KU SECHA HI WARANTI: SWIYENGE SWA 21 NA 25 SWA CPA
Mfanelo ya xihundla i ya masungulo eka mfanelo ya ximunhu. Nsirhelelo eka ku onha ka timfanelo ta munhu ta mfanelo ya xihundla to ka ti nga twali kumbe nkala-vululami. Ku sirhelela timfanelo ta munhu xiyexe na ku vona leswaku mutirhela-mfumo wa xiphorisa u tirha hi nawu i swa nkoka ku kuma waranti loko a nga se secha no teka nhundzu hi nsindziso. Xiyenge xa 21 xa CPA xi nyika nsirhelelo hi ku lava leswaku xilo ?xi ta tekiwa hi nsindziso ntsena loko ku ri na waranti yo secha?.
Nghingiriko wa 5.3
wa timinete
Ndhawu ya nkoka
Ndzimana ya 5.5
Swikongomelo
Xivangelo xa nghingiriko lowu I ku burisana hi waranti yo secha.
Noti ya muleteri
Fambisa mbhurisano hi ku angarhela hi swivutiso leswi landzelaka (Tirhisa thransparensi: Nghingiriko wa 5.3)
Xana u nga yi kuma kwihi waranti xana?
Timfanelo ta ximunhu na vuphorisa: Nkandziyiso wo sungula1999
Ndzima ya 5 p. 9
Waranti yeleyo yi nga nyikiwa ntsena hi mutirhela-mfumo wa tihuvo ta nawu, majistarata kumbe muavanyisi wa ku rhula (leyi katsaka muofisiri loyi a nga rhwexiwa matimba wa SAPS). Mutirhela-mfumo wa tihuvo ta nawu u ta kambela hungu leri nga tisiwa eka yena hi ndlela ya afidavhiti no tirhisa vonele ra yena ku teka xiboho xa loko ku secha swi fanerile, loko swi ri tano waranti yi ta nyikiwa hi mutirhela-mfumo yoloye. Ku kuma waranti yo secha ku tirha tanihi xisirhelelo xa ku onha timfanelo ta xihundla swi nga fanelangi kumbe swi nga ri enawini, hikuva hungu leri nga ta tirhisiwa ku secha ri ta kambisisiwa hi nkambisiso wo tiyimela.
Waranti yo secha yi fanele ku kumiwa eka mutirhela-mfumo wa tihuvo ta milawu (majisitarata kumbe muahluri). Muofisiri loyi a nga rhwexiwa matimba yo nyika waranti, kambe a nge vi musechi wa leswi lavaka waranti yeleyo. Muofisiri loyi u fanele ku va wo tiyimela na ku va na swikongomelo ku va a kota ku teka xiboho xa loko ku nyika waranti kumbe ku ala ku nyika waranti hi ku landza vumbhoni lebyi nga emahlweni ka yena. Vaofisiri lava nga rhwexiwa matimba va na mpfumelelo wo nyika waranti kutani vatirhela-mfumo va xiphorisa va nga kanakani ku tirhisa maendlele lawa yo kuma waranti, ngopfu-ngopfu loko ku ri hava majisitarata loyi a kumekaka.(miako leyi nga tsavuriwa)
Waranti yi fanele ku tirhisiwa nanhlekanhi handle ka loko swi pfumeleriwile, endzhaku ka loko xirho xi kombisile xivangelo
Xana hungu leri nga eka waranti ri fanele ku va njhani xana?
Burisanani hi leswi faneleke ku va kona eka waranti
Xana ku fanele ku sechiwa rini?
Xana swa laveka leswaku u nyika n?wini kumbe mutirhisi waranti ke?
Komisa
Switirhisiwa hi nkarhi wa nkomiso
Tirhisa thransparensi: ku secha No 1
Tirhisa thransparensi: ku secha No 2
Timfanelo ta ximunhu na vuphorisa: Nkandziyiso wo sungula 1999
Ndzima ya 5 p 10
Xa kahle xa leswaku hikwalaho ka yini wu fanele ku endliwa navusiku.
Waranti yi tshama ya ha tirha ku kala yi tirhisiwa kumbe yi khanseriwa hi munhu loyi a nga yi nyika, kumbe hi munhu loyi a nga na matimba yo ringana
Endzhaku ka loko waranti yi tirhile, khopi ya waranti yi fanele ku nyikiwa munhu loyi timfanelo ta yena ti nga khumbhaka. Ku tala ku va n?wini kumbe munhu loyi a tshamaka/tirhisaka muako kumbe munhu loyi a sechiwa.
Waranti yi fanele ku tirhisiwa kahle-kahle hi ku landza swipimelo leswi nga vekiwa eka waranti.
Musecho wu fanele, tanihi nawu wu angarhela emahlweni ka n?wini, mutirhisi wa muako.
Waranti yi nga kumeka eka majistarata na muofisiri loyi a nga nyikiwa matimba ta ringana naswona ta fana. Swa antswa ku secha na waranti huma eka muofisiri loyi a nga nyikiwa matimba ku ri na ku secha u ri hava waranti na swintsongo.
Xikombelo xa waranti xi fanele ku va na hungu leri nga tsariwa ehansi ka xihlambanyo leri kombaka swivangelo swo twala ku kholwa leswaku-
Nandzu wu endliwile kumbe wu lava ku endleka
Tiatikili tin?wana ta khumbheka eka nandzu kumbe ti lava ku endla nandzu kumbe ti nga hava vumbhoni bya nandzu lowu vuriwaka; xiyenge xa 20 xa CPA; na
Swilo leswo swi le mavokweni ya munhu un?wana kumbe eka miako yin?wana.
Timfanelo ta ximunhu na vuphorisa: Nkandziyiso wo sungula 1999
Ndzima ya 5 p. 11
Waranti yi pfumelela ku secha munhu wo karhi kumbe miako naswona ku laveka swilo swo karhi.
Waranti yi komba miako yo karhi leyi faneleke ku sechiwa
Waranti yi komba munhu wo karhi loyi a faneleke ku sechiwa (leswi swi katsa munhu wihi kumbe wihi loyi a kumekaka eka miako leyi nga boxiwa).
MIMBUYELO YA MISECHO YO KA YI NGA RI ENAWINI KUMBE MISECHO LEYI TLULAKA MPFUMELELO LOWU NGA EKA WARANTI.
Mavonele ya nkoka lawa vafambisi va langutaka ku tshova timfanelo ta munhu ta xihundla swi nga ri enawini. Swi hlamuseriwa hi swipimelo eka xiyenge xa 28 xa Nawu wa Endlelo wa swa Vugevenga. Xiyenge lexi xi pfumelela leswaku mutirhela-mfumo wa xiphorisa loyi a endlaka leswi hambaneke ni leswi mpfumelelo wa waranti yo secha, kumbe loyi a sechaka kumbe ku teka nhundzu hi nsindziso a nga pfumeleriwangi ku endla tano, u ta voniwa nandzu. Muxanisiwa wa xiendlo xexo xo ka xi nga ri enawini u na matimba yo nghenisa xikoxo ehenhla ka phorisa.
Xiyenge xa 28 a xi katsi swikoxo leswi nga endliwaka ehenhla ka xirho lexi endlaka musecho kumbe ku teka nhundzu swi nga ri enawini. Leswi swi katsa nawu wa mani na mani wa vugevenga byo tanihi, crimen injuria, ku ba, ku onha nhundzu hi xikongomelo no yiva.
Timfanelo ta ximunhu na vuphorisa:Nkandziyiso wo sungula1999
Nghingiriko wa 5.4
wa timinete
Ndhawu ya nkoka
Ndzimana ya 5.6
Swikongomelo
Xikongomelo xa nghingiriko lowu i ku burisana hi mimbuyelo ya misecho yo ka yi nga ri enawini kumbe misecho leyi nga tlula matimba lama nyikiweke eka waranti.
Noti ya muleteri
Kombela vadyondzi ku hlamula swivutiso leswi landzelaka:
Xana tihuvo ti ta pfumela vumbhoni lebyi nga kumeka eka musecho wo ka wu nga ri enawini xana?
Hlayela vadyondzi xikombiso lexi
Eka Sv Mayekiso na Andere 1996 Hinkwavo I Ma A-D 121 (c) muofisiri wa mulavisisi u nghenile endhwini ya muhehliwa wo sungula handle ka waranti yo secha a teka swilo swo karhi, ku katsa ni bege leyi a yi ri ya muehleketeleriwa wa vunharhu. Muehleketeleriwa wo sungula u pfumerile leswaku yindlu ya yena yi sechiwa kambe a ku ri hava vumbhoni bya leswaku
Ndzima ya 5 p. 12
Xin?wana lexi tsandzisaka mhaka ya leswaku xiyenge xa 35 xa Vumbiwa xi vula leswaku vunbhoni lebyi nga kumeka hi ku onha timfanelo leti nga sirheleriwa a byi fanelangi ku tirhisiwa eku tengeni, loko ku pfumela nandzu swi ta endla leswaku mutengo wu vonaka wu byi pfumala vululami kumbe swi nga ta onha mafambisiele ya vululami. Leswi swi vula leswaku vumbhoni lebyi a byi amukeleki ehubyeni. Makumu ya leswi ku nga ha tekiwa xiboho xa nawu xa leswaku muehleketeleriwa a nga na nandzu.
KU SECHA HANDLE KA WARANTI: XIYENGE XA 22 XA CPA.
Nawu hi ku angarhela wu fanele ku va ku sechiwa hi waranti. Tanihi laha ku secha no tekela nhundzu hi nsindziso swi endla ntshovo wa xiyimo xa le henhla xa mfanelo ya munhu ya xihundla, nawu wa leswaku waranti ya laveka i xisirhelelo xa nawu xa nkoka.
Swa laveka leswaku mhaka yo tiya yi fanele ku tekeriwa enhlokweni hi xikongomelo na vutihlamuleri bya munhu loyi a faneleke ku teka xiboho hambiloko xirho xi kholwa, ku nga leswaku musecho na ku tekela nhundzu swi lulamile, swi twala.
Nsirhelelo lowu, hambiswiritano, wa papalatiwa loko musecho wu endliwa handle ka waranti kutani hikwalaho ka swona wu pfumelela ntsena-ntsena musecho wotano na leswaku a swi nga endleki ku kuma waranti yo secha. Eka tikheyisi tin?wana kambe a swi endleki ku kuma waranti yo secha, xikombiso loko swiyimo swi lava xiendlo xa xihatla ku endlela leswaku vumbhoni byi nga onhiwa. Ku khotsiwa ku endliwile, xikombiso xiyenge xa 22 xa Nawu wa Endlele ra swa Vugevenga.
muehleketeleriwa wa vunharhu na vugevenga lebyi vuriweke naswona leswi muofisiri wa mulavisisi a nge a lava ku endla swona loko a teka nhundzu leyi ku tiyimisela ka yena a ku nga ri ku sivela ku onhiwa ka matheriyali wa vumbhoni.
Nghingiriko wa 5.5
wa timinete
Ndhawu ya nkoka
Swikongomelo
Xikongomelo xa nghingiriko lowu i ku burisana hi musecho handle ka waranti.
Swivutiso ni tinhlamulo (tirhisa thransparensi: Nghingiriko wa 5.5)
Xana mutirhela-mfumo wa xiphorisa a nga secha handle ka waranti naswona, loko swi ri tano, rini xana?
Nawu wa Nandzu
Eka Sv Motloutsi hi lembe ra 1996 SACR 78 (c), huvo yi tekile xiboho xa leswaku loko muofisiri loyi a nga rhwexiwa matimba a kumeka, mhaka ya ku majisitarata a nga ri kona a yi nga tekiwi tanihi mhaka leyi nga sivela ku kuma waranti yo secha.
Timfanelo ta ximunhu na vuphorisa: Nkandziyiso wo sungula 1999
Ndzima ya 5 p 13
Wa misecho na ku tekela nhundzu hi nsindziso leswaku yi endliwa handle ka waranti.
Minkarhi yin?wana laha xirho xi nga endlaka musecho handle ka waranti.
Loko munhu a karhi a khomiwa
Mutirhela-mfumo wa xiphorisa u fanele ku secha munhu loko a karhi a n?wi khoma. Leswi swi humelela handle ka waranti ya musecho naswona swi le nawini. Xiyenge xa 23 xa CPA xi nyika mpfumelelo wo secha mubohiwa kun?we ni muako loko munhu yaloye a khomiwa ehansi ka swiyimo swin?wana. Xikongomelo xa swona i ku sirhelela xiyimo, ku sirhelela mubohiwa hi xivangelo xo n?wi sivela ku tivavisa, ku sivela xiyimo lexi, mutirhela-mfumo wa xiphorisa kumbe munhu un?wana a nga hlaseriwaka, kun?we ni ku kuma vumbhoni ehenhla mubohiwa.
Ku pfumela
Hambileswi swilaveko swo endla handle ka waranti swi fanaka na swa loko swi endliwa ku ri na waranti tihuvo ti langutisa nandzu un?wana ni un?wana hi ku hamabana naswona ti ta vona leswaku hinkwaswo swilaveko swa fikeleriwa loko ku endliwa handle ka waranti. Huvo yi ta tiyisa voko hikuva vandla leri nga tiyimela a ri vanela xiphemuxa endlele ro teka-xiboho.
TINOTSI HIKU ANGARHELA TA MATIKHOMELE YA VATIRHELA-MFUMO YA MAPHORISA LOKU KU SECHIWA NO TEKELA NHUNDZU HI NSINDZISO.
Xiyenge xa 22 xa Nawu wa Endlele ra swa Vugevenga: swiyimo leswi nhundzu yi nga tekiwaka hi nsindziso handle ka waranti.
Mutirhela-mfumo wa xiphorisa a nga ha secha munhu un?wana niun?wana kumbe xibye kumbe muako hi xikongomelo xo teka nhundzu hi nsindziso leyi vuriweke eka xiyenge xa 20 handle ka waranti-
a Loko munhu yaloye a vuriwaka a pfumela leswaku a sechiwa naswona nhundzu leyi vuriwaka yi tekiwa, kumbe loko munhu loyi a nga pfumela ku sechiwa ka xibye kumbe miako a pfumela ku sechiwa no tekeriwa nhundzu leyi vuriwaka; kumbe b Loko a, hi swipimelo swo twala, kholwa leswaku-
i u ta nyikiwa waranti yo secha ehansi ka ndzimana ya a ya xiyenge xa 211 loko a kombela waranti yaleyo; na ii ku hlwela ka ku nyikiwa waranti yaleyo ku nga hlula xikongomelo xo secha.
Nghingiriko wa 5.6
wa timinete
Ndhawu ya nkoka
Ndzima ya 5.8
Timfanelo ta ximunhu na vuphorisa: Nkandziyiso wo sungula 1999
Ndzima ya 5 p. 14
Hinkwayo misecho na ku tekela nhundzu hi nsindziso yi fanele ku endliwa ku karhi ku tekeriwa enhlokweni Ndzhuti wa ximunhu. Leswi swi vula leswaku u fanele ku khoma vanhu na nhundzu hi nhlonipho naswona ku nga vangiwi ntshoveko kumbe ku onha hi vomu. Endlelo lerinene ku ta va ku khoma vanhu van?wana na nhundzu ya vona hi ndlela leyi a wu ta lava ku khomisiwa xiswona. Leswi swi huma eka xiyenge xa 10 xa Vumbiwa. Nawu wa Endlelo ra swa Vugevenga wu sirheleriwa. Loko ku ri hava mutirhela-mfumo wa xiphorisa wa xisati ku secha miri wa wansati, mutirhela-mfumo wa xiphorisa wa xinuna a nga kombela wansati un?wana ni un?wana exikarhi ka vaaki ku secha wansati yoloye.
Swa nkoka
Ku secha hi ku khumbha no khoma-khoma miri, leswi swi vula ku secha timbhovo ta miri wa munhu, swi nga endliwa ntsena hi dokodela wa vutshunguri. Ku secha koloko ku nga endliwa ntsena loko ku ri na xivangelo lexi khorwisaka leswaku xilo lexi vuriwaka eka xiyenge xa 20 xa Nawu wa Endlelo ra swa Vugevenga xi tumbetiwile eka xirho xa miri wa mubohiwa.
Swivutiso ni Tinhlamulo
Kombela vadyondzi ku hlamula swivutiso leswi landzelaka:
xana mutirhela-mfumo wa xiphorisa wa xinuna a nga secha wansati?
Xana loko ku ri hava mutirhela-mfumo wa xiphorisa wa xisati, mutirhela-mfumo wa xiphorisa wa xinuna u fanele ku endla yini?
Switirhisiwa loko ku endliwa nkomiso
Xiyenge xa 29 xa Nawu wa Endlelo ra swa Vugevenga
Xiyenge xa 29 xa Nawu wa Endlelo ra swa Vugevenga.
Ku secha munhu wihi kumbe wihi kumbe miako swi ta endliwa hi ku landzelela swinene-nene mhaka ya malwandla na ku rhula, naswona wansati u ta sechiwa hi wansati ntsena loko ku ri hava mutirhela-mfumo wa xiphorisa wa xisati ku nga endliwa hi wansati un?wana ni un?wana loyi a nga rhumiwa ku endla tano hi mutirhela-mfumo wa xiphorisa.
Timfanelo ta ximunhu na vuphorisa: Nkandziyiso wo sungula 1999
Ndzima ya 5 p. 15
KU TIRHISA NSINDZISO LOKO KU SECHIWA NA KU TEKELA NHUNDZU HI NSINDZISO.
Mutirhela-mfumo wa xiphorisa loyi enawini a nga sechaka munhu wihi kumbe wihi kumbe nhundzu kumbe ku nghena eka muako hi nsindziso ku kuma vumbhoni a nga tirhisa matimba yotano tanihilaha ya nga lavekaka ha kona hi ndlela yo amukelelka ku hlula ku vutiarisi eka musecho wotano na ku nghena (xiyenge xa 27 xa CPA). Leswi swi vula leswaku mutirhela-mfumo wa xiphorisa a nga ha tirhisa nsindziso lowu twalaka eka swiyimo sweswo. Lowu twalaka swi vula leswaku loko swi nga kali swi laveka ku tirhisa nsindziso, u nga tirhisi nsindziso na kan?we. U nga ha tirhisa nsindziso lowu nga fanela ku hlula nxungeto kumbe vutiarisi ntsena (xiyenge xa 13 xa Nawu wa SAPS: Nsindziso wa minimamu)
Ku tirhisa Nsindziso ku nghena eka muako.
Hi ku ya hi xiyenge xa 27 xa Nawu wa Endlelo ra swa Vugevenga mutirhela-mfumo wa xiphorisa a nga ha tirhisa nsindziso lowu nga fanela ku nghena eka miako ku secha. Loko nsindziso wihi kumbe wihi wu nga se tirhisiwa mutirhela-mfumo wa xiphorisa u fanele ku huwelela a twala a koxa ku nghena naswona a nyika xivangelo xa leswi a lavaka ku nghena eka muako. Mutirhela-mfumo wa xiphorisa a nga ha tshova rivanti ri pfuleka kumbe fesitere ku endlela ku kota ku nghena. Loko swi nga fanelangi ku tirhisa nsindziso na switsongo nsindziso wu nga tirhisiwi.
Timfanelo ta ximunhu na vuphorisa: Nkandziyiso wo sungula 1999
Ndzima ya 5 p. 16
Ku na leswi nga pfumeleriwa ku tlula nawu. Loko mutirhela-mfumo wa xiphorisa a ri na tinhlamuselo to twala ku kholwa leswaku xilo xihi kumbe xihi lexi nga nhloko-mhaka ya musecho xinga onhiwa kumbe ku cukumetiwa loko ku nghena ko koxiwa hi huwa naswona xivangelo xo nghena xi vuriwa, xirho xi nga ha tirhisa nsindziso wotano hi ku ya hi laha swi nga fanela. Leswi swi ta endleka loko xilo lexi nga nhlokomhaka xi ri xitsongo kumbe xi ri na nhlayo ya swidzidziharisi leswi nga onhiwaka kumbe ku cukumetiwa hi ku olova, xikombiso, hi ku xi hlantswa xi halatiwa na mati kumbe ku xi mita kumbe vutomi bya vanhu loko wo gongondza, xikombiso, loko xirho xi tiva leswaku munhu loyi a nga endzeni u na xibamu. Ku pfumeleriwa loku ku tiviwa tanihi ?xivulwa-hava xo ka u nga gongondzi?.
Ku tirhisa nsindziso ku secha munhu xiyenge xa 23 xa Nawu wa Endlelo ra swa Vugevenga xi nyika mutirhela-mfumo wa xiphorisa matimba yo secha no khoma munhu kumbe ku n?wi tekela xilo lexi nga vuriwa eka xiyenge xa 20 xa CPA, lexi kumekaka eka yena. Loko ku tirhisa nsindziso swi laveka, ku nga tirhisiwa nsindziso lowu amukelekaka wutsongo. Milawu leyi tirhisiwaka eka ku secha ko khumbha no khoma-khoma yi fanele ku tsundzukiwa nkarhi hinkwawo.
Nawu wa nsindziso wa minimamu wu fanele ku yingisiwa nkarhi hinkwawo. Loko ku nga laveki nsindziso ku tekela hi munhu xilo ku nga tirhisiwi nsindziso.
Timfanelo ta ximunhu na vuphorisa: Nkandziyiso wo sungula 1999
Ndzima ya 5 p. 17
Ku tirhisa nsindziso ku secha muako hi xikongomelo xo tekele nhundzu hi nsindziso.
Xiyenge xa 27 xa Nawu wa Endlelo ra swa Vugevenga wu nyika matimba yo tirhisa nsindziso hi swikongomelo swimbhirhi;
Ku kota ku nghena eka muako leswaku ku ta sechiwa
Musecho wu fanele ku endliwa exikarhi ka ku huma na ku pela ka dyambu handlekaloko waranti yi vula swin?wana
Nyika khopi ya musecho eka mutirhisi wa muako loko a yi kombela, endzhaku ka musecho
Ku lwa na timfanelo ta munhu swi fanele ku va eka minimamu tanihi laha xiyimo xi nga va ka ha kona
Nsindziso wu nga tirhisiwa ntsena loko swi laveka hakunene.
Tsundzuka
Leswaku ku arisa ka vumbiwa a hi ku lava ku sivela ndzavisiso wo hetiseka wa vugevenga, kambe ku sirhelela timfanelo ta masungulo ta ximunhu ta vanhu hinkwavo.
VHIDIYO YA MUSECHO NO TEKELA NHUNDZU HI NSINDZISO.
Ku na vhidiyo yo leha ku ringana timinete ta 10 ya musecho no tekela nhundzu hi nsindziso.
Nkomiso/Swivutiso
Xana swiyenge swa 12 na 14 swa vumbiwa swi vula yini mayelana na musecho na ku tekela nhundzu hi nsindziso
Nghingiriko wa 5.7
wa timinete
Ndhawu ya nkoka
Ndzimana ya 5.9
Swikongomelo
Xikongomelo xa nghingiriko lowu I ku burisana hi ta ku tirhisa nsindziso ku secha miako ku endlela ku tekela nhundzu hinsindziso.
Noti ya muleteri
Kombela vadyondzi ku fambisa mbhurisano hi leswi landzelaka (Tirhisa thransparensi: Nghingiriko wa 5.7)
Xana mutirhela-mfumo wa xiphorisa a nga tirhisa nsindziso ku nghena eka miako ku endlela ku secha xana?
Xana mutirhela-mfumo wa xiphorisa a nga tirhisa nsindziso ku tekela nhundzu xana?
Burisanani hi milawu hi ku angarhela leyi tirhaka loko ku sechiwa no tekela nhundzu hi nsindziso
Kombisa swilo leswi tirhisiwaka loko ku komisiwa
Tirhisa thransparensi: Musecho: No3 ?Tinotsi ta musecho no tekela nhundzu hi nsindziso?.
Timfanelo ta ximunhu na vuphorisa: Nkandziyiso wo sungula 1999
Ndzima ya 5 p. 18
Hikokwalaho ka yini ku ri endlelo lerinene ku kuma waranti yo secha u nga si secha?
Xana hi rihi hungu leri faneleke ku va eka waranti?
Xana hi wihi mbuyelo wa ku secha ko ka ku nga ri enawini kumbe musecho lowu hundzaka mpimo wa mpfumelelo?
Xana mutirhela-mfumo wa xiphorisa a nga secha a ri hava waranti ke?
Xana mutirhela-mfumo wa xiphorisa a nga endla yini loko a nga si tirhisa nsindziso wo nghena eka miako ku endlela ku secha no tekela nhundzu hi nsindiso xana? Xana swa endleka ku swi endla hambi nawu wu vula tano ke?
Xana waranti yi tirha nkarhi wo tani hikwihi?
Musecho wo sungula: Mfanelo ya xihundla: xiyenge xa 14
Musecho wa vumbirhi: xikombelo xa waranti yo secha
Musecho wa vunharhu: Tinotsi ta waranti
Musecho wa vumune: Tinotsi ta musecho no tekela nhundzu hi nsindziso
Nghingiriko wa 5.2
Nghingiriko wa 5.3
Nghingiriko wa 5.4
Nghingiriko wa 5.5
Nghingiriko wa 5.6
Nghingiriko wa 5.7
Nghingiriko wa 5.8
wa timinete
Noti ya Muleteri
Kombela vhidiyo leyi tirhaka na musecho no tekela nhundzu hi nsindziso.
Swa nkoka
Xiyenge xa ?ku secha no Tekela nhundzu hi nsindziso? xi rhangela xa ?Ndzavisiso wa vugevenga? xiphemu eka vhidiyo
Nghingiriko wa 5.9
wa timinete swikongomelo
Xikongomelo xa nghingiriko i ku komisa dyondzo na ku hlamula swivutiso swihi kumbe swihi leswi nga sala.
Noti ya muleteri
Endzhaku ka vhidiyo pfumelela nkarhi wa mbhurisano na nkomiso.
swivutiso swi nga ha pfuna ku tekela endlelo leri.
Timfanelo ta ximunhu na vuphorisa: Nkandziyiso wo sungula 1999
Ndzima ya 5 p. 19
XIHLOVO XA MATHERIYALI NA SWO HLAYA LESWI NGA BUMABUMERIWA.
Timfanelo ta ximunhu na vuphorisa: Nkandziyiso wo sungula 1999
Ndzima ya 5 p. 20
MFANELO YA XIHUNDLA
Xiyenge xa 14 xa Vumbiwa: xihundla
Un?wana na un?wana u na mfanelo ya xihundla, leyi katsaka mfanelo yo ka va-
a nga sechiwi kumbe ku secha makaya ya vona.
b Nhundzu ya vona yi nga sechiwi;
c swingolongondzwani swi nga tekiwa hi nsindziso; na d xihundla xa vutihlanganisi bya vona xi nga onhiwi.
Timfanelo ta ximunhu na vuphorisa: Nkandziyiso wo sungula 1999
Ndzima ya 5 p. 21
XIKOMBELO XA WARANTI YO SECHA.
Xikombelo xa waranti yo secha xi fanele ku va na hungu leri nga hlambanyeriwa leri kombaka swilaveko swo twala ku kholwa leswaku-
Nandzu wu endliwile kumbe wu lava ku endliwa
Nhundzu yin?wana ya khumbheka eka nandzu kumbe ku lava ku endla nandzu kumbe ku tirhisiwa tanihi vumbhoni bya leswaku nandzu wu endliwile;
Tinhundzu to tano ti le mavokweni ya munhu un?wana kumbe eka miako yin?wana.
Waranti yi ta nyikiwa ku sechiwa ka munhu wo karhi kumbe miako yo karhi na nhundzu kumbe swilo swo karhi.
Timfanelo ta ximunhu na vuphorisasa: Nkandziyiso wo sungula 1999
Ndzina ya 5 p. 22
Waranti yi ta vula muako wo karhi lowu faneleke ku sechiwa
Waranti yi ta vula munhu wo karhi loyi a faneleke ku sechiwa (leswi swi nga ha katsa munhu un?wana ni un?wana loyi a kumekaka eka miako leyi nga tsavuriwa)
Waranti yi ta tirhisiwa nanhlekanhi handle ka loko swi pfumeleriwile hi ndlela yin?wana
Waranti yi tirha ku kondza yi tirhisiwa kumbe yi khanseriwa himunhu loyi a nga yi nyika kumbe munhu loyi a nga na matimba yo ringana ni ya yena
Khopi ya waranti yi fanele ku nyikiwa eka munhu loyi timfanelo ta yena ti nga khumbhaka, loyi a nga ta tala ku va n?wini kumbe mutirhisi wa miako.
Waranti yi ta tirhisiwa ntsena eka swilo leswi nga vuriwa eka waranti
Timfanelo ta ximunhu na vuphorisa: Nkandziyiso wo sungula 1999
Ndzima ya 5 p. 23
TINOTSI TA MUSECHO NO TEKELA NHUNDZU HI NSINDZISO
Secha ntsena eka tindhawu leti swi nga endlekaka leswaku ku kumeka tiatikili
Musecho wu fanele ku endleka exikarhi ka ku huma no pela ka dyambu handlekaloko waranti yi vula swin?wana
Nyika khopi ya waranti ya musecho eka mutirhisi wa muako loko a yi kombela, endzhaku ka musecho
Loko munhu a ri kona, u fanele ku kombiwa waranti yo secha ku nga si sunguriwa ku sechiwa
Musecho wu fanele ku va nawu hi ku angarhela lowu endliwaka emahlweni ka n?wini kumbe mutirhisi wa muako.
Ku lwisa timfanelo ta vanhu swi fanele ku va eka minimamu ku ya hi leswi swiyimo swi lavaka swona.
Nsindziso wu nga tirhisiwa ntsena loko hakunene wu laveka.
Timfanelo ta ximunhu na vuphorisa: Nkandziyiso wo sungula 1999
Ndzima ya 5 p. 23
NGHINGIRIKO WA 5.2
Longoloxa swikombiso swa timfanelo leti nga hungutiwaka hikokwalaho ka musecho no tekela nhundzu hi nsindziso.
Dyondzani xivulwana xa ku hungutiwa eka papilla ra 6 ra buku yo tirhela mi tlhela mi ringeta loko ku secha no tekela nhundzu swinga voniwa ku ri ku lwisa loku amukelekaka ka timfanelo.
Timfanelo ta ximunhu na vuphorisa: Nkandziyiso wo sungula 1999
Ndzima ya 5 p. 24
NGHINGIRIKO WA 5.3
Xana u nga yi kuma kwihi waranti?
Hi rihi hungu leri faneleke ku va eka xikombelo xa waranti ke?
Burisanani hi leswi nga kumekaka eka waranti.
Xana musecho wu nga endliwa rini?
Xana swa fanela leswaku u nyika khopi ya waranti ya musecho eka n?wini kumbe mutirhisi xana?
Timfanelo ta ximunhu na vuphorisa: Nkandziyiso wo sungula 1999
Ndzima ya 5 p 25
NGHINGIRIKO WA 5.4
Xana mbhuyelo wa musecho wo ka wu nga ri enawini hi wihi xana?
Xana tihuvo ti ta byi pfumela vumbhoni lebyi nga kumeka loko ku sechiwa swi nga ri enawini ke?
Timfanelo ta ximunhu na vuphorisa: Nkandziyiso wo sungula 1999
Ndzima ya 5 p. 26
NGHINGIRIKO WA 5.5
Xana mutirhela mfumo wa xiphorisa a nga secha a ri hava waranti, naswona, loko swi ri tano a nga swi endla rini ke?
Timfanelo ta ximunhu na vuphorisa: Nkandziyiso wo sungula 1999
Ndzima ya 5 p27
NGHINGIRIKO WA 5.6
Xana mutirhela-mfumo wa xiphorisa a nga secha wansati ke?
Xana loko ku ri hava mutirhela-mfumo wa xisati, mutirhela-mfumo wa xinuna u fanele ku endla yini ke?
Timfanelo ta ximunhu na vuphorisa: Nkandziyiso wo sungula 1999
Ndzima ya 5 p28
NGHINGIRIKO WA 5.7
Xana mutirhela-mfumo wa xiphorisa a nga tirhisa nsindziso ku nghena eka muako ku endlela ku secha xana?
Xana mutirhela-mfumo wa xiphorisa a nga teka nhundzu hi nsindziso ke?
Timfanelo ta ximunhu na vuphorisa: Nkandziyiso wo sungula 1999
Ndzima ya
Timfanelo ta ximunhu na ku tshinya
Ndzima ya 7 p1
LESWI NGA ENDZENI
TIMFANELO TA XIMUNHU NA
KU TSHINYA
Nongonoko wa dyondzo
Swikongomelo
Manghenelo
Ku lwisa timfanelo ta ximunhu na ku tshinyiwa
Ku tsandzeka ka mutirhela-mfumo wa xiphorisa ku hlonipha timfanelo ta ximunhu.
Xana mutirhela-mfumo wa xiphorisa u fanele ku endla yini loko a vona mutirhela-mfumo wa xiphorisa a tirhsa timfanelo ta ximunhu hi ndlela yo ka yi nga amukeleki xana?
Xana ICD yi ta endla yini loko mutirhela-mfumo wa xiphorisa kumbe xirho xa vaaki xi nghenisa xivilelo eka ICD xana?
Nawu wa nkala xihlawu-hlawu na maavanyisele lamanene xiendlo xa mafambisele xa vunene
Swiphakelwa.
Timfanelo ta ximunhu na vuphorisa: Nkandziyiso wo sungula 1999
Ndzima ya 7 p. 2
TIMFANELO TA XIMUNHU NA MATIKHOMELO LAMANENE.
WA TIMINETE
NONGONOKO WA DYONDZO
LETI NGA NDZENI SWO ENDLA NKARHI
Swikongomelo Nghingiriko wa 7.1
Hlaya swikongomelo 2 wa timinete
Manghenelo Nghingiriko wa 7.2 20 wa timinete
Vhidiyo: Mbhurisano
Ku tirhisa timfanelo Nghingiriko wa 7.3 25 wa timinete ta ximunhu na matikhomele Mbhurisano hi mintlawa lamanene
Ku tsandzeka hi tlhelo ra po ku hlonipha timfanelo ta ximunhu
Xana ICD u ta Nghingiriko wa 7.4 10 wa timinete endla yini loko po Mbhurisano kumbe xirho xa vaaka-tiko xi nghenisa xivilelo eka ICD
xihlawu-hlawu na maavanyisele lamanene xiendlo xa mafambisele ya vululami
Nkomiso/Swivutiso Nghingiriko wa 7.5 3 wa timinete swivutiso, mbhurisano
Endzhaku ka ku heta ndzima leyi vadyondzi va fanele ku va va tiva no hlamusela- leswi nga humelelaka (mimbuyelo) loko mutirhela-mfumo wa xiphorisa a tirhisa hi vusopfa timfanelo ta ximunhu;
Leswi mutirhela-mfumo wa xiphorisa a faneleke ku endla loko a vona timfanelo ta ximunhu ti karhi ti lwisiwa;
Milawu ya nkala-xihlawu-hlawu, maavanyisele lamanene (mafambisele ya vululami); na
Ntirho wa vufambisi bya swivilelo byo Tiyimela (ICD) i ku vona leswaku matikhomele lamanene ma endliwa hi ku ya hi vumbiwa.
MANGHENELO
Timfanelo ta ximunhu i ta munhu un?wana ni un?wana eAfrika-Dzonga, ku katsa na vatirhela-mfumo va xiphorisa. Mfanelo yin?wana ni yin?wana yi famba na vutihlamuleri. Xiphemu xa vutihlamuleri xa swirho hinkwaswo swa vukorhokeri bya xiphorisa bya Afrika-Dzonga, ku nga xirho xa mfumo, i ku hlonipha no sirhelela ndzhuti wa ximunhu na ku hlayisa na ku seketela timfanelo ta ximunhu ta vanhu hinkwavo. Ku tlhela ku va na vutihlamuleri eka vatirhela-mfumo va xiphorisa ku korhokela vaaki na ku endla mintirho ya vona hi ndlela ya matikhomele lamanene na hi ndlela ya xiphurifexini.
Timfanelo ta ximunhu na vuphorisa: Nkandziyiso wo sungula 1999
Ndzima ya 7 p. 3
wa timinete
Tindzimana ta 7.1
Swikongomelo
Xikongomelo xa nghingiriko lowu i ku nyika xikongomelo xa sexini.
Noti ya muleteri
Hlayela vadyondzi swikongomelo
Vutisa vadyondzi loko va twisisa swikongomelo
Swi hlamuseli loko swi endleka
Nghingiriko wa 7.2
wa timinete
Ndhawu ya nkoka
Tindzimana ta 7.2
kombela vadyondzi ku hlaya xiyenge xa 7 xa Vumbiwa, Buku yo tirhela, p. 5 no tlhela ku burisaniwa hi nhlamuselo ya xona.
loko u nga se va komba vhidiyo byela vadyondzi leswaku va fanele ku languta vhidiyo va karhi va ehleketa ku lwisa ka timfanelo ta vanhu. va fanele ku tlhela va ehleketa hilaha ku lwisa loku ku khumbhaka matikhomele na ntirho wa tikhomanda ta maphorisa ya SAPS.
Komba vhidiyo ya ?matikhomele lamanene/Khomandara ya maphorisa na Vufambisi?.
Endzhaku ka vhidiyo nhlamuselo vadyondzi switsongo, u tirhisa endlele ro rhendzeleka, hi ku va vutisa hi un?we un?we leswi va swiehleketaka hi vhidiyo eka tshamele ra timfanelo ta vanhu na vuphorisa.
Switirhisiwa
Tirhisa thransparensi: Matikhomele lamanene No1.
KU TIRHISA TIMFANELO TA XIMUNHU HI NDLELA YO KA YI NGA AMUKELEKI NA KU TSHINYA
Swikombiso swa ku lwisa timfanelo ta ximunhu-
Ku khoma munhu swi nga ri enawini
Ku pfalela munhu swi nga ri enawini
Ku xanisa
Ku khoma vabohiwa hi ndlela yo ka yi nga ri ya ximunhu; na
Makhomele yo biha ya vavileri na vaxanisiwa
Ku secha no tekela nhundzu hi nsindziso swi nga ri enawini
Ku tirhisa nsindziso wo tlula mpimo
Maendlele ya ndzavisiso yo ka ya nga ri enawini
Loko mutirhela-mfumo wa xiphorisa a swi tiva kumbe a ri mbhoni ya ku lwisiwa na timfanelo ta ximunhu naswona a tsandzeka ku teka goza; na
Ku tsandzisa nawu ku tirha ntirho wa wona (ku tumbeta vugevenga)
Ku tsandzeka ka mutirhela-mfumo wa xiphorisa ku hlonipha timfanelo ta ximunhu swi nga hetelela ni ndlela leyi landzelaka
Vumbhoni lebyi kumekaka hikokwalaho ka ku lwisa timfanelo ta ximunhu byi nga ha tsandzeka ku nghenisiwa kutani swi hetelela hi ku va vanhu lava nga na nandzu va nga voniwi nandzu
Magoza yo tshinya ma ta tekiwa ehenhla ka mutirhela-mfumo wa xiphorisa
Ku twisa ku vava ka vugevenga ka mutirhela-mfumo wa xiphorisa
Timfanelo ta ximunhu na vuphorisa: Nkandziyiso wo sungula 1999
Ndzima ya 7 p4
Timfanelo: Xiyenge xa 7 xa Vumbiwa.
Mfumo wu fanele ku hlonipha, sirhelela, tlakusa na ku fikelerisa timfanelo eka nawumbisi wa Timfanelo
Nghingiriko wa 7.3
wa timinete
Ndhawu ya nkoka
Tindzimana ta 7.3
Swikongomelo
Xikongomelo xa nghingiriko lowu i ku endla leswaku vatirhela-mfumo va xiphorisa va ehleketa hi ta ku lwisa timfanelo ta vanhu hi vatirhela-mfumo va xiphorisa na ku burisana hi mimbuyelo ya ku lwisa ko tano.
Manghenelo: 1 wa minete
Mbhurisano wa mintlawa 10 wa timinete
Xiviko: 10 wa timinete
Mbhurisano hi ku angarhela: 4 wa timinete
Noti ya muleteri
Avanyisa vadyondzi hi mintlawa ya vanhu vo ka va nga tluli ntlhanu
Komba thransparensi: Ku tshinya No 1 ku lwisa timfanelo ta ximunhu.
Kombela ntlawa wun?wana ni wun?wana ku endla leswi landzelaka (Tirhisa thransparensi: nghingiriko No 7.3)
Tsala ehansi leswi mutirhela-mfumo wa xiphorisa a fanelaka ku endla loko a vona ku lwisiwa ka timfanelo ta ximunhu. Leswi nga humelelaka loko mutirhela-mfumo wa xiphorisa a lwisa timfanelo ta ximunhu ta munhu.
Ku hlongoriwa entirhweni hi ku hatlisa (langutani xiyenge xa 36 xa nawu wa SAPS). Loko ku ri ku xigwevo xo tshama ekhotsweni handle ko pfumeleriwa ku hakela ndziho.
Swikoxo swa Vaaki swi nga endliwa eka mfumo
Ku lahlekeriwa hi nsirhelelo wa Mfumo (vuyimeri bya nawu) loko u twisiwa ku vava (leswi swi vula leswaku mutirhela-mfumo wa xiphorisa u ta va na vutihlamuleri bya ku tilwela)
Ku lahlekeriwa hi nsirhelelo wa Mfumo eka milandzu ya timfanelo ta vaaki (leswi swi vula leswaku mutirhela-mfumo wa xiphorisa u ta fanela ku hakela tihakelo ta mfumo: ku onhekeriwa, tihakelo ta swa nawu)
Vutihlamuleri eka vaaki.
Vaofisiri lavakulu va ta va na vutihlamuleri bya ku lwisa timfanelo ta ximunhu loko ku ri ku a va swi tiva, kumbe a va fanerile va swi tivile, leswaku swa humelela kambe va tsandzeka ku teka goza.
Vatirhela-mfumo va xiphorisa va fanele ku ka va nga twisiwi ku vava kumbe magoza yo xupula hikokwalaho ko ala ku teka swileriso swo ka swi nga ri enawini swo huma eka varhangeri va vona.
Ku landzelela swileriso swo huma eka varhangeri a swi nge vi xisirhelelo xa ku lwisa timfanelo ta vanhu loku nga endliwa hi vatirhela-mfumo va xiphorisa.
Timfanelo ta ximunhu na vuphorisa: Nkandziyiso wo sungula 1999
Ndzima ya 7 p. 5
Leswi nga humelelaka loko mutirhela-mfumo wa xiphorisa a lwisa timfanelo ta ximunhu ta munhu.
Kombela ntlawa wun?wana ni wun?wana ku nyika xikombiso xa leswi mutirhela-mfumo wa xiphorisa a faneleke ku endla. Kombela mintlawa hinkwayo ku kala yi helela. Vuyelela leswi nga laha henhla kun?we ni mimbuyelo.
Kombela wun?we wa vadyondzi ku swi tsala ehansi eka chati kumbe xitsalelo.
Hetisa hi mbhurisano hi ku angarhela
Komisa
Swilo leswi nga tirhisiwaka loko ku endliwa nkomiso
Xana mutirhela-mfumo wa xiphorisa u fanele ku endla yini loko a vona mutirhela-mfumo wa xiphorisa un?wana a tirhisa timfanelo ta ximunhu hi ndlela yo ka yi nga amukeleki?
Mutirhela-mfumo wa xiphorisa u fanele ku-Nghenelela (ku n?wi lemukisa leswaku a tshika leswi a swi endlaka) a tlhela a byela mutirhela-mfumo wa xiphorisa leswaku swi hoxekile na/kumbe
Ku vika xendlo eka khomanda kumbe un?wana wa varhangeri lavakulu; na/kumbe
Vika xiendlo eka hofisi yo tshinya; na/kumbe
Vika xiendlo eka Vufambisi bya swivilelo byo Tiyimela (ICD); na/kumbe
Ku vika xiendlo eka Khomixini ya Timfanelo ta Ximunhu ta Afrika-Dzonga, na/kumbe
Vika xiendlo eka Musirheleli wa Vaaki .
loko ku ri ku ku lwisa timfanelo ta ximunhu i nandzu wa vugevenga dhokete yi fanele ku pfuriwa ku lwisa timfanelo ta ximunhu swi nga ha tekeriwa magoza yo tshinya
Ndzavisiso wo tshinya wu fanele ku hatlisisiwa, wu hetiseka naswona wu va hava ku voyamela etlhlelo. (A swi kali swi laveka ku yimela leswaku ndzavisiso wa vugevenga wu hetisisiwa)
Ndzavisiso wu ta lava ku tsavula vaxanisiwa, ku kuma no hlayisa vumbhoni, ndhawu na nkarhi wo lwisa timfanelo ta ximunhu, na ku tsavula no khoma muxanisi.
Swivono swa vugevenga swi ta langutisisiwa hi vukheta
Timfanelo ta ximunhu na vuphorisa: Nkandziyiso wo sungula 1999
Ndzima ya 7 p6
Swa nkoka
Nomboro ya riqingho ya ICD: 320 0431
Xana ICD yi ta endla yini loko mutirhela-mfumo wa xiphorisa kumbe xirho xa vaaki xi nghenisa xivilelo eka ICD xana?
ICD yi nga ha lavisisa mhaka, ngopfu-ngopfu milandzu leyi khumbhaka rifu ra munhu loyi a nga emavokweni ya maphorisa kumbe hikokwalaho ka xiendlo xa phorisa.
Timfanelo ta ximunhu na vuphorisa: Nkandziyiso wo sungula 1999
Ndzima ya 7 p. 6
ICD yi nga ha hundzisela mhaka emaphoriseni ku va yi lavisisiwa na veka tihlo leswi yi fanbisaka xiswona.
Loko ndzavisiso wu herile ICD yi nga ha endla swibumabumelo swa loko ku ri ku tichaji ta vugevenga kumbe ku tshinya swa endliwa ehenhla ka xirho xa maphorisa.
Ku aka ntshembho eka vaaki eka ku ringeta loku SAPS na ICD ku lwa na matikhomele yo biha hi-
Ku nyika maendlelo eka ku nghenela ka vaaki eku tirhaneni na swirilo;
Ku hundzuluxa ku sola ko ka ku nga ri na vumbhoni ehenhla ka maphorisa
Ku susa swirho leswo tshamela ku onha eka SAPS;
Ku hlavutela vukahle bya maphorisa eka ku ringeta ku humdzuluxa vukorhokeri na ku kuma nhlonipho wa vaaki; na
Ku pfuneta eka ku hundzula vukorhokeri byi va vandla leri faneleke ku kuma no amukela nhlonipho eka vaaki eka ku sivela no lwisa vugevenga.
Ku sivela matikhomelo yo ka ya nga amukeleki ya maphorisa hi-
Ndzima ya 7 p. 7
Nghingiriko wa 7.4
wa timinete
Ndhawu ya nkoka
Tindzimana ta 7.3.3
Swikongomelo
Xikongomelo xa nghingiriko lowu I ku endla leswaku vatirhela-mfumo va xiphorisa va ehleketa hi ta ntirho wa ICD eka ku vona leswaku vatirhela-mfumo va xiphorisa va seketela timfanelo ta ximunhu.
Noti ya muleteri
Nyika mudyondzi un?wana ni un?wana kopi ya xiphakelwa xa vufambisi bya swivilelo byo tiyimela (ICD)
Kombela vadyondzi ku hlamula swivutiso leswi landzelaka (tirhisa thransparensi: nghingiriko wa 7.4)
Hikokwalaho ka yini?
Hetisela hi mbhurisano hi ku angarhela komisa swilo leswi nga tirhisiwaka loko ku komisiwa xiphakelwa xa ICD
Timfanelo ta ximunhu na vuphorisa: Nkandziyiso wo sungula 1999
Hi xihi xilo xo hlamarisa swinene xa BBC xa xiphorisa xa AD xa vuharhi eka vaehleketeleriwa va vabohiwa xana?
A Raha
Mubohiwa wo tsandzeka ku tilwela enhlokweni
C Tshikelela
Muehleketeleriwa loyi a nga vaviseka a tshikeleriwa hi xikhomo xa xibamu
D tima xitompi xa fole enhlokweni ya muehleketeleriwa.
kumbe i mhaka ya leswaku vaaki va AD va seketelaswilo swo tani
Tlhantlha no langutisisa swivilelo ku kuma loko ku ri na xiphiqo lexi ngo vuya-vuya eka matirhele ya maphorisa, mikhuva na vulawuri
Ku nyika maphorisa xilemukiso xa ha tsakama xa swivilelo swa sisitematiki kumbe maphorisa ya swigevenga.
Ndzima ya 7 p. 8
Timfanelo ta ximunhu na ta vuphorisa: Nkandziyiso wo sungula 1999
Timfanelo ta ximunhu na vuphorisasa: Nkandziyiso wo sungula 1999
MILAWU YA NKALA-XIHLAWU-HLAWU NA MAAVANYISELE LAMANENE.
endlelo ra mafambiselo ya vululami
Loko ku lavisisiwa ku lwisa kwihi kumbe kwihi ndzavisiso wu fanele ku koma, wa vuswikoti wo hetiseka naswona wu nga voyameri etlhelo. Leswi i masungulo ya xiendlo xa mafambiselo yo lulama. Xedulu ya nchumu wa 23 (b) wa Vumbiwa.
Xiyenge xa 33 na xi fanele ku tekeriwa enhlokweni loko ku hlayiwa leswi landzelaka ?Munhu un?wana ni un?wana u na mfanelo ya-
a ku teka xiendlo xa mafambisele xa le nawini loko timfanelo tihi na tihi kumbe ntsakelo wa yena wu khumbheka kumbe ku xungwetiwa b hi ku landza maendlelo xiendlo xa nkala-xihlawu-hlawu xa mafambiselo loko timfanelo ta vona kumbe ku langutela ka le nawini ku khumbheka kumbe ku xungwetiwa;
c ku nyikiwa tinhlamuselo leti nga tsariwa ta xiendlo xa mafambiselo lexi khumbhaka yin?we ya timfanelo ta vona kumbe ntsakelo handlekaloko xivangelo xa xiendlo xexo xi tivisiwile vanhu; na d xiendlo xa mafambisele lexi nga fanela nhlamuselo leyi nyikiweke laha yin?wana ni yin?wana ya timfanelo yi khumbheka kumbe ku xungwetiwa.
Timfanelo ta ximunhu na vuphorisa: Nkandziyiso wo sungula 1999
Ndzima ya 7 p. 8
Nkala-xihlawu-hlawu wa ntiyiso.
Leswi swi vula leswaku ku fanele ku va na xivangelo xo twala naswona xo pfumala xihlawu-hlawu xa xiendlo xa mafambisele lexi nga tekiwa (xikombiso, ku sindzisa ku tirha nkarhinyana, magoza ya ku xupula, ku rhurhisa, ku tlakusa, nisw)
Maendlelo yo kala xihlawu-hlawu lama kahle.
Leswi swi vula leswaku hinkwaswo swiendlo swa mafambisele swi fanele ku va swa maendlele yo kala xihlawu-hlawu. Leswi swi vula leswaku milawu ya vululami bya ntumbuluko yi fanele ku hlengeletiwa
Nyikiwa hinkwaswo leswi nga humelela ku nga si va na mavonele mantshwa kun?we na leswi nga endliwa;
Nyikiwa nkarhi wo ringana wo lulamisa nandzu wa yena;
Nyikiwa nkarhi wo vula kheyisi ya yena; na
Ku tivisiwa hi ku hetiseka xivangelo xa xiendlo xa mafambisele (magoza yo tshinya)
Leswi swi vula leswaku ku ta munhu loyi a nga na matimba ya nawu u fanele ku endla-
Hi vululami; na
Ku ka a nga voyameli etlhelo
Timfanelo ta ximunhu na vuphorisasa: Nkandziyiso wo sungula 1999
Ndzima ya 7 p9
NKOMISO/SWIVUTISO
Xana hikokwalaho ka yini ku tshinya ku ri ka nkoka eka SAPS
Xana vuleteri byi nga va xiphemu xa magoza laya nga tekiwa ku ololoxa xiphiqo?
Boxa swivumbeko swin?wana swa ku lwisa timfanelo ta ximunhu eka SAPS leyi u yi tivaka
Xana mutirhela-mfumo wa xiphorisa u fanele ku endla yini loko a vona ku lwisa ka timfanelo ta ximunhu?
Xana ku nga humelela yini eka mutirhela-mfumo wa xiphorisa loyi a lwisaka timfanelo ta ximunhu xana?
Xikombiso xa ku lwisa timfanelo: Ku tshinya No1
Ku tsandzeka ku hlonipha timfanelo ta ximunhu ku nga hetelela eka leswi landzelaka: Ku tshinya No 2
Nghingiriko wa 7.3
Vufambisi bya Swivilelo byo Tiyimela
XIBUKWANA
Xibukwana xa 7.1
Timfanelo ta ximunhu na vuphorisa: Nkandziyiso wo sungula 1999
Ndzima ya 7 p10
Nghingiriko wa 7.4
wa timinete
Xikongomelo
Xikongomelo xa nghingiriko lowu I ku komisa sexini na ku hlamula swivutiso swihi kumbe swihi leswi nga sala.
Noti ya muleteri
Swivutiso swi nga ha pfuna ku rhangela endlele na ku kuma leswaku swi nga siyiwa.
Ndzima ya 7 p11
SWIKOMBISO SWA KU LWISA TIMFANELO TA XIMUNHU.
Ku khoma swi nga ri enawini
Ku pfalela swi nga ri enawini
Ku xanisa
Ku khoma vabohiwa ni vanhu lava nga pfaleriwa hi ndlela yo ka yi nga ri ya ximunhu
Ku khoma vavileri na vaxanisiwa hi ndlela yo ka yi nga ri ya ximunhu
Ku secha no tekela nhundzu hi nsindziso swi nga ri enawini
Ku tirhisa nsindziso wa matimba swinene
Maendlelo yo lavisisa mo ka ma nga ri enawini
Loko mutirhela-mfumo wa xiphorisa a tiva kumbe ku vona ku lwisiwa ka timfanelo ta ximunhu a tsandzeka ku endla swa nvhumu
Ku sivela nawu ku tirha ntirho hi mfanelo (ku tumbeta vugevenga)
Thransparensi: Ku tshinya ko sungula
Timfanelo ta ximunhu na vuphorisa: Nkandziyiso wo sungula 1999
Ndzima ya 7 p 12
KU TSANDZEKA KU HLONIPHA TIMFANELO TA XIMUNHU SWI NGA HETELELA HI NDLELA LEYI LANDZELAKA:
Vumbhoni lebyi nga kumeka hikwalaho ko tirhisa timfanelo ta ximunhu hi ndlela yo ka yi nga ri yona byi nga ha humesiwa naswona swi nga ha endleka leswaku munhu loyi a nga ni nandzu a nga voniwi nandzu.
Magoza ya ku tshinya
Ku xanisa ka vugevenga hi mutirhela-mfumo wa xiphorisa
Ku hlongoriwa hi xihatla (vonani xiyenge xa 36 xa Nawu wa SAPS)
Swikoxo swa vaaki ehenhla ka mfumo
Ku lahlekeriwa hi nsirhelelo ni mfumo eka vugevenga
Ku lahlekeriwa hi nsirhelelo wa mfumo eka nandzu wa vaaki
Vutihlamuleri eka vaaki
Thransparensi: Ku tshinya ka vumbirhi
Timfanelo ta ximunhu na vuphorisa: Nandziyiso wo sungula 1999
Ndzima ya 7 p. 13
NGHINGIRIKO WA 7.3
Xana mutirhela-mfumo wa xiphorisa u fanele ku endla yini loko a vona ku lwisiwa ka timfanelo ta ximunhu
Xana ku nga humelela yini loko mutirhela-mfumo wa xiphorisa a lwisa timfanelo ta ximunhu xana?
Timfanelo ta ximunhu na vuphorisa: Nkandziyiso wo sungula 1999
Ndzima ya 7 p.14
NGHINGIRIKO WA 7.4
Hikwalaho ka yini?
Timfanelo ta ximunhu na vuphorisa: Nkandziyiso wo sungula 1999
Ndzima ya 7 p.15
Swiphakelwa: Vufambisi bya swivuyiso byo Tiyimela
Vufambisi bya swivilelo byo Tiyimela. (ICD) I nhlangano lowu nga pasisiwa epalamende ehansi ka vufambisi bya vanhu vo ka va nga ri evusocheni leyi nga simekiwa hi ku landza xiyenge xa 222 xa Vumbiwa bya Nkarhinyana (Nawu wa 200 wa 1993) na Ndzima ya 10 ya Nawu wa Maphorisa ya Afrika-Dzonga (Nawu wa 68 wa 1995)
XIKONGOMELO-NKULU
Ku tlakusa matikhomelo lamanene ya maphorisa.
Xivono
Vukorhokeri bya Xiphorisa bya Afrika-Dzonga lebyi nga hundzuka leyi fambelanaka na moya lowunene naswona byi nyika nhlamuselo ya vumbiwa hi sweindlo.
Ku ndlandlamuxa vutshembhi bya vaaki eka matshalatshala ya SAPS na ICD ku lwa na matikhomele yo ka ya nga ri kahle hi:
Ku nyika endlelo ya ku va vaakiva nghenelela eka ku amukela swivilelo
Ku hundzuluxa swisolo swo ka swi nga ri na ntiyiso ehenhla ka maphorisa
Ku susa swirho leswi tshamelaka ku endla swihoxo eka SAPS
Ku qhwetela ntirho lowunene wo tiyimisela wa eka matshala-tshala yo hundzuluxa vukorhokeri ku kuma nhlonipho eka vaaki
Ku pfuna ku hundzuluxa Vukorhokeri byi va nhlangano lowu faneleke ku nyikiwa nhlonipho na nseketelo wa vaaki eku siveleni no lwa na vugevenga.
Ku sivela matikhomele ya maphorisa yo ka ya nga amukeleki ni ku:
Tlhantlha swivilelo ku kuma swiphiqo leswi tshamaka swi karhi swi humelela eku tirheni ka maphorisa, mintolovelo na vulanguteri
Ku nyika maphorisa ndzemukiso wa swiphiqo swa sisitematiki ka ha ri mixo kumbe vaofisiri lava nga na vugevenga
Ku nyika switsundzuxo eka ndlela yo herisa swiphiqo leswi vangaka swivilelo
Ku tirha na swivilelo swa maphorisa ni ku ringana naswona hi xikongomelo lexinene xo landza mhaka.
Timfanelo ta ximunhu na vuphorisa: Nkandziyiso wo sungula 1999
XANA HI SWIHI SWIVILELO LESWI TIRHIWAKA HI ICD.
ICD yi languta no tekela enhlokweni swivilelo na ku kumbetela ka swiendlo leyi fambelanaka na;
Rifu ra munhu loyi a nga mavokweni ya maphorisa kumbe leri nga vangiwa hi xiendlo xa phorisa
Ku nghenisa xandla ka swirho swa maphorisa eka migingiriko ya vugevenga yo tanihi hi ku tekela nhundzu vukhamba na ku mbeyetela
Matikhomele ya phorisa kumbe swendlo leswi arisiwaka hi swinawana swa Xiphorisa, tanihi ku hunisa mintirho kumbe ku tsandzeka ku endla hilaha Khodi ya matikhomele ya xiphorisa yi lerisaka ha kona.
ENDLELE RA ICD RO TIRHANA NA MILANDZU.
Hambileswi ICD yi ringetaka hi matimba ku lavisisa milandzu hinkwayo na matikhomele mo ka ma nga amukeleki lama nga endliwa hi swirho swa SAPS, Nawu wu pfumelela ICD ku hundzisela milandzu yin?wana eka SAPS ku ya lavisisiwa. Hi ku landza milandzu yaleyo leyi nga hundziseriwa eka SAPS ku ya lavisisiwa ICD yi nga ha veka tihlo eka nhluvuko wa ndzavisiso. Nkarhi wun?wana ICD yi lawula ndzavisiso hi ku nyika swiletelo swa hilaha ndzavisiso wu faneleke ku fambisisiwa xiswona.
Ku va valavisisi va ICD va endla mintirho hi ku enetisa naswona hi ku hetiseka, Holobye wa Nhlayiseko na Nsirhelelo u nyikile matimba eka valavisisi va ICD lava nga tsavuriwa hi mufambisinkulu, va nyikiwa matimba ya xiphorisa.
ICD a yi tiyimiselangi ku tekela ehansi mintirho ya le nawini ya maphorisa. ICD yi tiyimiserile ku pfunana na maphorisa ku hundzuluxa ka wona ntirho na ku tiyisisa nhluvuko na ntirhisano wa yona na SAPS.
Xibukwana:Vufambisi bya Swivilelo byo Tiyimela
Timfanelo ta ximunhu na vuphorisa: Nkandziyiso wo sungula 1999
